लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)
Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary
आचार्य वरदराज द्वारा
पृष्ठ 565, कुल 633 में से
संदर्भ में पढ़ें५५० भैमीव्याख्योपेतायां लघुसिद्धान्तकौमुद्याम्
[७०] द्य ।
१ पादपूर्ति २ हिंसा ३ प्रातिलोम्य । द्य हिनस्ति मृगं व्याध (प्रक्रिया०
प्रसाद) ।
नोट—इस निपात का प्रयोग हमे कही नही मिला । अथर्ववेद मे द्य का पाठ
तीन स्थाना पर आया है परन्तु वहा सर्वत्र अव्यय का प्रयोग न हो कर धातु का रूप
प्रयुक्त किया गया है ।
[७१] विषु ॥
१ साम्य समता । विषु (साम्यम्) अस्त्यस्येति विषुवान् । समरात्रन्दिव
काल (Equinox) इत्यर्थ । विषुवद् वृत्तम् = भूमध्यरेखा = Equator । २ चहुँ
ओर नाना दिशाओ मे—विषु (सर्वासु दिक्षु) अञ्चतीति विष्वक् । छायासुप्तमृग
शकुन्तनिबर्हिश्चिष्वग्विलुप्तच्छद (पञ्च० २.२) । समन्ततस्तु परित सर्वतो विष्व
गित्यपि—इत्यमर ।
[७२] एकपदे* ॥
१ एकदम एकसाथ—निहत्यरीनेकपदे य उदात्त स्वरानिव (माघ० २.६५) ।
२ अकस्मात् अचानक—अथमेकपदे तया वियोग प्रियया घोरनत सुदुस्सहो मे
(विक्रमो० ४.३) । कथमकपदे निरागस जनमाभाष्यमम न मन्यसे (रघु० ८.४८) ।
[७३] युत् ॥
१ कुत्सा, गर्हा । उदाहरणमृग्यम् ।
नोट—शब्दकौस्तुभ, प्रौढमनोरमा, व्याकरणसिद्धान्तसुधानिधि आदि ग्रन्थो मे
यहाँ पुत्' पाठ दे कर—पुत् कुत्सितमवयव छादयतीति पुच्छम—ऐसा उदाहरण भी
लिखा हुआ मिलता है ।
[७४] आात्स् ॥
१ इतोऽपि = इस कारण से भी—आतश्च सूत्रत एव (महाभाष्य० पस्पशा
ह्निव) । आतस्त्वां प्रति कोपनस्य तरल शापोदक दक्षिण (व्या० मि० सु०) ।
आकृतिगणोऽयम् ॥
यह चादि भी आकृतिगण है । प्रयोग मे देखे जाने वाले कुछ अन्य अव्यय
यथा—
(१) अयि*=१ कोमल सम्बोधन । अयि कठोर यश किल ते प्रियम् (उत्तरराम० ३.२७) । अयि विद्युत प्रमदानां त्वमपि च दुख न जानासि (मृच्छ० ५.३२) ।
अयि मातर्देवयजनसम्भवे देवि सीते (उत्तरराम० ४) । २ पूछने मे—अयि जानीषे
रेभिलस्य सार्थवाहस्योद्वसितम् ? (मृच्छ० ४) । अपि जीवितनाथ जीवसि (कुमार०
४.३) ।
(२) रे*=सम्बोधन । रे रे चातक सावधानमनसा मित्र क्षण श्रूयताम्