लघुसिद्धान्तकौमुदी (वरदराजाचार्य - भैमी एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या सहित)
Laghu Siddhanta Kaumudi of Varadaraja with Hindi Commentary
आचार्य वरदराज द्वारा
पृष्ठ 318, कुल 633 में से
संदर्भ में पढ़ेंःअजन्त-स्त्रीलिङ्ग-प्रकरणम् ३०३
शब्द—अर्थ शब्द—अर्थ शब्द—अर्थ
विहृति = मारना शान्ति = शान्ति संहति = समूह
वीचि = तरङ्ग शिरोधि = गरदन सिद्धि = सिद्ध होना
वृत्ति = जीविका शुक्ति = सीपी सूक्ति = सुन्दर वचन
वृष्टि = वर्षा शुद्धि = सफ़ाई स्तुति = प्रशंसा
वेणि = गुत्त श्रुति = वेद, कान स्थिति = ठहरना
व्याकृति = व्याकरण सन्तति = सन्तान स्फूर्ति = फुर्ती
व्रतति = लता सम्पत्ति = धन-दौलत स्मृति = स्मरण
शक्ति = ताकत संस्तुति = परिचय हानि = हानि
अब स्त्रीलिङ्ग में 'त्रि' (तीन) शब्द के रूप दर्शाते हैं। त्रिशब्दो नित्यं बहु-
वचनान्तः—यह पीछे (२४०) पृष्ठ पर स्पष्ट कर चुके हैं।
'त्रि+अस्' (जस्) इस दशा में अग्रिमसूत्र प्रवृत्त होता है—
[लघु०] विधि-सूत्रम्—(२२४) त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृ-चतसृ ।७।२।९९॥
स्त्रीलिङ्गयोरेतयोरेतौ स्तो विभक्तौ ॥
अर्थः—विभक्ति परे होने पर स्त्रीलिङ्ग में 'त्रि' शब्द के स्थान पर 'तिसृ' और
'चतुर्' शब्द के स्थान पर 'चतसृ' आदेश हो।
व्याख्या—विभक्तौ ।७।१। (अष्टन आ विभक्तौ से)। त्रिचतुरोः ।६।२। स्त्रियाम्
।७।१। तिसृचतसृ ।१।१। समासः—तिसृ च चतसृ च=तिसृचतसृ, समाहारद्वन्द्वः ।
अर्थः—(विभक्तौ) विभक्ति परे होने पर (स्त्रियाम्) स्त्रीलिङ्ग में (त्रिचतुरोः) त्रि
और चतुर् शब्दों के स्थान पर क्रमशः (तिसृचतसृ) तिसृ और चतसृ आदेश होते हैं।
'त्रि+अस्' (जस्) यहां जस् विभक्ति परे है अतः प्रकृतसूत्र से 'त्रि' के स्थान
पर 'तिसृ' आदेश हो 'तिसृ+अस्' इस स्थिति में पूर्वसवर्णदीर्घ (१२६) का बाध कर
ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः (२०४) से गुण प्राप्त होता है। इस पर अग्रिमसूत्र प्रवृत्त
होता है—
[लघु०] विधि-सूत्रम्—(२२५) अचि र ऋतः¹ ।७।२।१००॥
तिसृचतसृ एतयोर्ऋकारस्य रेफादेशः स्यादचि । गुणदीर्घोत्त्वानाम-
पवादः । तिस्रः २ । तिसृभिः । तिसृभ्यः २ । आमि नुट् ॥
अर्थः—अच् परे हो तो तिसृ और चतसृ के ऋकार को रेफ आदेश हो।
व्याख्या—अचि ।७।१। रः ।१।१। (रेफादकार उच्चारणार्थः) । ऋतः ।६।१।
१. अलोऽन्त्यपरिभाषायैव सिद्धे 'ऋत' इति अनुवर्त्तमान-'तिसृचतसृ' इत्यस्य षष्ठ्यन्त-
त्वकल्पनाय । अन्यथा त्रिचतुरोरित्यस्यैवानुवृत्त्यापत्तौ रादेशेन तिसृचतस्रोर्बाधा-
पत्तिरिति शेखरे नागेशः । वस्तुतस्तु तत्रैव स्वरितत्वं न तत्र। अन्यथा 'अचि रश्च'
इत्येव वदेत् । योग्यतयैव तत्कल्पनासिद्ध्या तददृष्टार्थमेवेत्यन्ये ।