कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ३३ )
pillow Here the suffix णिनिः is added by ‘व्रते’ पा०
३ २.८० and so it indicates the observance of a vow. The
word उपधानं (a pillow) is also derived from धा with
उप—(उप + √धा + ल्युट्) उपधीयते इति उपधानम् । केवले
—संस्तरणशून्ये uncovered ; bare स्थण्डिले—संस्कृतायां
भूमौ on an earth-platform as opposed to a bed ‘स्थण्डिलं
संस्कृता भूमिः’ हलायुधः । अशेत—शेते स्म slept Imperfect
of √शी to sleep निषेदुषी—(नि + √सद् + क्वसुः + ङीप्)
निषसाद sat In निषेदुषी which is a Perfect form लिट् is
replaced by क्वसु suffix by ‘भाषायां सद्वसश्रुवः’ पा० ३ ४ १०८
and then ङीप् is added to make it feminine by ‘उगितश्च’
पा० ४ १ ६ । It is well-known that an ascetic is enjoined
to sleep or sit on earth or on some other hard thing
such as a wooden cot The verse indicates a remarkable
change in the life of Parvati. For this Cf.
शेते या किल हंसतूलशयने निद्राति सा स्थण्डिले,
वस्ते या मृदुलं दुकूलमबला गृह्णाति सा वल्कलम् ।
या वा चन्दनपङ्कलेपशिशिरे धारागृहे वर्त्तते,
पञ्चानामुदितोष्मणां हुतभुजां सा मध्यमासेवते ॥
पार्वती परिणय ४–२।
CHANGE OF VOICE :—यया महार्हशय्यापरिवर्त्तनच्युतैः
स्वकेशपुष्पैरपि दूयते स्म तया बाहुलतोपधायिन्या केवले स्थण्डिले
एव अशय्यत निषेदे च ॥ १२ ॥
HINDI TRANSLATION :—जो अत्यधिक मूल्य वाली सेज
पर करवट लेने से गिरे हुए अपने बालों के फूलों से भी कष्ट पाती