कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( १७ )
आसन्नमखी एव मुखं ( उपाय. ) तेन ( कर्मधारय ) through a
confidant friend आसन्नसखी lit means a friend sitting
near, but the sense is ' a reliable friend, or a friend
who was in her confidence' मुखं means साधनं ; उपायः
Cf, ' मुख निःसरणे वक्त्रे प्रारम्भोपाययोरपि ' इति विश्वः ।
फलोदयान्ताय-फलस्य उदयः ( प्राप्ति ) अन्तः यस्य, तस्मै i. e.
which will last till its fruit is achieved. तपः समाधये—
तपसः समाधिः तपः समाधिः, तस्मै तपो नियमार्थम् to perform
austere penance. Or, तपसि समाधिः तपः समाधिः, तस्मै for
contemplation. In former case समाधि means नियम
( a rigid rule of conduct ) and in the latter ध्यान
( contemplation ) ' समाधिर्ध्याननीषाकनियमेषु समर्थने '
इति विश्वः । The Dative is used for a noun expressive
of the purpose for which any thing is done ( तादर्थ्ये
चतुर्थी वाच्या ) or, it is used for the object governed by
an infinitive not actually used ( तपः समाधिं कर्त्तुम् )
as in case of तपसे in stanza 3 above अरण्यनिवासं—
अरण्ये निवास residence in forest This is the Principal
object ( प्रधान कर्म ) of अयाचत । अयाचत—begged It
is Imperfect ( लङ् ) of √याच् to beg, which governs
double accusatives according to the following Karika—
' दुह् याच् पच् दण्ड् रुधि प्रच्छि चि ब्रू शासु जि मन्थ् मुषाम् ।
कर्मयुक् स्यादकथितं तथा स्यान्नी ह कृष् वहाम् ॥'
CHANGE OF VOICE: -कदाचिन्मनस्विन्या तया मनोरथज्ञः
पिता आसन्नसखीमुखेन फलोदयान्ताय तप समाधये आत्मनोऽ-
रण्यनिवासं अयाच्यत ॥ ६ ॥