कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( २२४ )

भाक् भवति । किन्तु तस्मात् अपभाषमाणात्पुरुषात् यः शृणोति
सोऽपि पापभाक् । भवतीति शेषः । अत्र स्मृतिः—' गुरोः प्राप्तः
परीवादो न श्रोतव्यः कथंचन । कर्णौ तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा
ततोऽन्यतः ।' इति ॥ ८३ ॥
PROSE ORDER :—( हे ) आलि ! स्फुरितोत्तराधरः पुनः
किं अपि विवक्षुः अयं वटुः निवार्यताम् ; यः महतः अपभाषते
न केवलं सः ( अपि तु ) य तस्मात् शृणोति सः अपि पापभाग्
( भवति ) ॥ ८३ ॥
NOTES :—आलि—सखि O friend. ‘ आलिः सखी
वयस्या च ’ इत्यमरः । स्फुरितोत्तराधरः—It may be ex-
pounded in a number of ways, viz, ( i ) उत्तरश्च
(उत्तरोष्ठश्च ) अधरश्च ( अधरोष्ठश्च ) उत्तराधरं ; स्फुरितं
( किंचिच्चलितं ) उत्तराधर यस्य सः स्फुरितोत्तराधरः whose
upper and lower lips are quivering ( as in the act
of speaking ) ( ii ) स्फुरितं ( कम्पनं ) उत्तरं ( अधिकं )
यस्मिन् सः स्फुरितोत्तरः , स्फुरितोत्तरः अधरः यस्य सः स्फुरितो-
त्तराधरः whose lower lip is quivering very much In
this case उत्तर has been interpreted as meaning
‘ excessiveness ’ In the compound स्फुरितं उत्तरं
यस्मिन् सः स्फुरितोत्तरः ( बहुव्रीहि ) the word उत्तर, which,
being an Adj , would have been the first member,
has been made the second by ‘ वाहिताग्न्यादिषु च ’
पा० २.२.३७ And if this be not possible it may be
expounded as ( iii ) स्फुरितेन उत्तरः ( युक्तः ) स्फुरितोत्तरः,
स्फुरितोत्तरः अधरः यस्य सः whose lower lip was quiver-
ing. In this case the word उत्तर gives the sense