कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( २१३ )
तदङ्गसंसर्गमवाप्य कल्पते
ध्रुवं चिताभस्मरजो विशुद्धये ।
तथा हि नृत्याभिनयक्रियाच्युतं
विलिप्यते मौलिभिरम्बर्गौकसाम् ॥ ७९ ॥
' अयक्तरूप किमतः परं वद् ' इति ( ५।६९ ) श्लोकोक्तं प्रत्याह
—तदङ्गेति । तदङ्गसंसर्गं तस्य शिवस्याङ्गं तस्य संसर्ग अवाप्य
आसाद्य चिताभस्मरजः चिताभस्मेव रजो विशुद्धये कल्पते । अलं
पर्याप्तोनीत्यर्थः । अलमर्थयोगात् ' नमः स्वस्तिस्वाहा—' इत्या-
दिना चतुर्थी । ध्रुवं शोधकत्वं प्रमाणसिद्धमित्यर्थः । प्रमाणमेवाह—
तथा हि । प्रसिद्धमेवेत्यर्थः । नृत्याभिनयक्रियाच्युतं नृत्ये ताण्डवे
योऽभिनयो ऽर्थव्यञ्जकचेष्टाविशेषः स एव क्रिया तया निमित्तेन च्युतं
पतितम् । चिताभस्मरजः इति शेषः । अम्बर्गौकसां देवानां
मौलिभिः विलिप्यते ध्रियते । अशुद्धं चेत्कथमिन्द्रादिभिर्ध्रियेतेत्यर्था-
पत्तिरनुमानं वा प्रमाणमित्यर्थः ॥ ७९ ॥
PROSE ORDER :—चिताभस्मरज अपि तदङ्गसंसर्गं अवाप्य
ध्रुवं शुद्धये कल्पते, तथा हि नृत्याभिनयक्रियाच्युतं ( तत् ) अम्ब-
रौकसां मौलिभिः विलिप्यते ॥ ७९ ॥
NOTES :—चिताभस्मरजः—चितायाः भस्म एव रजः ( अनु-
लेपनचूर्णं ) चिताभस्मरज the powder in the form of the
ashes of funeral pyre Or, चितायाः भस्मना रज ( चूर्णं )
चिताभस्मरज the particles of the ashes of the funeral
pyre ( with which Shiva besmears his body ) तदङ्ग-
संसर्ग—तस्य ( शिवस्य ) अङ्गस्य ( देहस्य ) संसर्ग ( संपर्क )
तदङ्गसंसर्ग contact with his body. अवाप्य—प्राप्य having