कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( २०७ )
न कदाचिदपि विपदाभिभूयते, स आप्तकामश्च तस्मान्न स किमपि
वस्तु कामयते । अतस्तस्यैभिरन्तःकरणतृष्णावर्धकैर्मङ्गलै किं
प्रयोजनम् ? ॥ ७६ ॥
अकिंचनः सन्प्रभवः स संपदां
त्रिलोकनाथः पितृसद्मगोचरः ।
स भीमरूपः शिव इत्युदीर्यते
न सन्ति याथार्थ्यविदः पिनाकिनः ॥ ७७ ॥
अकिंचन इति । स हरः । न विद्यते किंचन द्रव्यं यस्य स
अकिंचनः दरिद्रः सन् संपदां प्रभवत्यस्मादिति प्रभवः कारणम् ।
पितृसद्मगोचरः श्मशानाश्रयः सन् त्रिलोकनाथ त्रयाणां लोकानां
नाथः । ' तद्धितार्थ '—इत्यादिनोत्तरपदसमासः । स देवो भीमरूपः
भयकराकार सन् शिव सौम्यरूप इति उदीर्यते उच्यते । अतः
पिनाकिन हरस्य याथार्थ्यविद यथाभूतो अर्थो यथार्थस्तस्य भावो
याथार्थ्य तत्त्वं तस्य विदः न सन्ति । लोकोत्तरमहिम्ना निर्लेपस्य
यथाकथंचिदवस्थान न दोषायेति भाव । एतेन ' अवस्तुनिर्बन्ध-
परे ' ( ५।६६ ) इति परिहृतं वेदितव्यम् ॥ ७७ ॥
PROSE ORDER —सः अकिञ्चन सन् सम्पदां प्रभव ,
पितृसद्मगोचरः ( सन् ) त्रिलोकनाथः, स भीमरूपः शिव इति
उदीर्यते, पिनाकिनः याथार्थ्यविद् न सन्ति ॥ ७७ ॥
NOTES :—अकिञ्चनः—न विद्यते किंचन ( द्रव्यं ) यस्य सः
अकिंचन. who possesses nothing i e, is poor. It is a
Tatpurusha compound and not a Bahuvrihi, formed
irregularly under the class मयूरव्यंसकादि by मयूरव्यं-
सकादयश्च ' पा० २ । ७२. सम्पदां—सम्पत्तीनां of riches.