कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ११३ )

‘ कन्या मृगयते रूपं माता वित्तं पिता श्रुतम् । बान्धवाः कुल-
मिच्छन्ति मिष्टान्नमितरे जनाः ।’ इति लोकानामाभाषणम् । तत्र
किञ्चिदपि नास्तीत्याह—वपुरिति । वपु तावदस्य विरूपाक्षि
विकृतरूपायत्यक्षीणि नेत्राणि यस्य तद् विरूपाक्षम् । ‘ बहुव्रीहौ
सक्थ्यक्षणो स्वाङ्गात्षच् ’ इति षच् प्रत्ययः । वैरुप्यं च त्रिनेत्रत्वा-
दिति क्षीरस्वामी । अतो न सौन्दर्यवार्त्तापीत्यर्थः । अलक्ष्यमज्ञातं
जन्म यस्य तस्य भावस्तत्ता । कुलमपि न ज्ञायत इत्यर्थः । ‘ अल-
क्षिता जनि ’ इति पाठे जनिरुत्पत्तिरलक्षिता न ज्ञाता । ‘ जनि-
रुत्पत्तिरुद्भव ’ इत्यमर । वसु वित्तं दिगम्बरत्वेन एव निवेदितम् ।
नास्तीति ज्ञापितमित्यर्थ । यदि वित्तं भवति तदा कथं दिगम्बरो
भवति । अतो ज्ञेयं निर्धनोऽयमिति । कि बहुना । हे बालमृगाक्षि
पार्वति वरेषु वोढृषु । ‘ वरौ जामातृवोढारौ ’ इति विश्वः । यत्
रूपवित्तादिकं मृग्यते कन्यातद्वन्धुभिरन्विष्यते तत् त्रिलोचने
त्र्यम्बके व्यस्तं एकं अपि । समस्तं मा भूदिति भावः । अस्ति
किम् नास्त्येवेत्यर्थ ॥ ७२ ॥
PROSE ORDER :—( अस्य ) वपु. विरूपाक्षम्, अलक्ष्य-
जन्मता, वसु दिगम्बरत्वेन निवेदितम् । ( हे ) बालमृगाक्षि ! यद्
वरेषु मृग्यते तत् त्रिलोचने व्यस्तं अपि अस्ति किम् ? ॥ ७३ ॥
NOTES :—वपु —शरीरं the body. विरूपाक्षम्—( विरूप
+अक्षि +षच् ) विरूपं ( विकृतं ) अक्षि ( नेत्रं ) यस्य यस्मिन्
वा तद् विरूपाक्षम् having deformed eye. Shiva’s third
eye is described as fiery and tawny-coloured. When
explained thus the compound refers to the third eye
only, but when explained in the following way it will
refer to the state of possessing three eyes—विरूपाणि
अक्षीणि यस्मिन् having odd number of eyes. अक्षि is