कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( १४३ )
इमां हृदि व्यायतपातमक्षिणो-
द्विशीर्णमूर्तेरपि पुष्पधन्वनः ॥ ५४ ॥
असह्येति । पुरा पूर्वं असह्यहुंकारनिवर्तितः असह्येन सोढु-
मशक्येन हुङ्कारेण रौद्रेण निवर्तितः । अतएव पुरारिं हरं अप्रा-
प्तमुखः अप्राप्तफलः विशीर्णमूर्त्ते नष्टशरीरस्य अपि पुष्पधन्वनः
कामस्य शिलीमुखः बाणः इमां पार्वतीं हृदि व्यायतपातं व्यायतः ।
सुदूरावगाढ इति यावत् । तादृक्पातः प्रहारो यस्मिन् कर्मणि
तत्तथा अक्षिणोत् अकर्शत् । दग्धदेहस्यापि मार्गणो लग्नः । ' मृदुः
सर्वत्र बाध्यते ' इति भावः । अनेन ' विवृण्वती शैलसुतापि
भावम् ' ( ३।६८ ) इत्यत्रोक्तं चक्षुः प्रीतिमनःसङ्गाख्यमवस्थाद्वय-
मनन्तरावस्थोपयोगितयानूद्य कार्श्यावस्था सूचिता ॥ ५४ ॥
PROSE ORDER :—पुरा विशीर्णमूर्त्तेः अपि पुष्पधन्वनः
शिलीमुखः असह्यहुङ्कारनिवर्तितः पुरारिं अप्राप्तमुखः इमां हृदि
व्यायतपातं अक्षिणोत् ॥ ५४ ॥
NOTES :—पुरा—पूर्वं formerly This refers to the
time when Cupid vainly tried to allure Shiva and
was ultimately reduced to ashes by him. विशीर्ण-
मूर्त्तेः—( वि+√शॄ+क्तः ) विशीर्णा ( नष्टा ) मूर्त्तिः यस्य स
विशीर्णमूर्त्तिः, तस्य विशीर्णमूर्त्तेः whose body had been
destroyed For विशीर्ण, see notes on this word in
verse 28 above. अपि—still, i. e., though Cupid had
been physically destroyed, his arrow could still
work. पुष्पधन्वनः—( पुष्प+धनुष्+अनङ् ) पुष्पाण्येव धनु-
र्यस्य स पुष्पधन् नः Cf. the Flower-
bowed ; whos of flowers. It is a