कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( १४० )
अवधूय मदनस्य निग्रहात् निर्वहणाद्धेतोः । अकामुकत्वादित्यर्थः ।
रूपेण सौन्दर्येण हार्यो वशीकरणीयो न भवतीति अरूपहर्यं पिनाकः
पाणौ यस्य तं पिनाकपाणि हरम् । ' प्रहरणार्थेभ्यः परे निष्ठा-
सप्तम्यौ भवतः ' इति साधु । पति भर्तारं आप्तुं इच्छति । एनेन
संकल्पावस्था सूचिता ॥ ५३ ॥
PROSE ORDER :—मानिनी इयं अधिश्रियः महेन्द्रप्रभृतीन्
चतुर्दिगीशान् अवमन्य मदनस्य निग्रहात् अरूपहार्यं पिनाकपाणिं
पतिं आप्तुं इच्छति ॥ ५३ ॥
NOTES :—मानिनी—( मान + इनिः + ङीप् ) मानोऽस्या
अस्तीति मानिना ( अभिमानवती ) a high-minded lady.
अधिश्रियःअधिका श्री. (ऐश्वर्यं) येषां ते, अधिगता वा श्रीः यैस्ते,
तान् अधिश्रियः pre-eminently rich Acc. plural, Adjec-
tive of चतुर्दिगीशान् । महेन्द्रप्रभृतीन्—महाञ्चासौइन्द्रः, महेन्द्रः,
महेन्द्रः प्रभृतिः (आदि ) येषां ते महेन्द्रप्रभृतयः, तान् महेन्द्रप्रभृतीन्
the great Indra and others चतुर्दिगीशान्—( चतुर्दिक् +
ईशान् ) चतसृणां दिशां समाहारः चतुर्दिक, तस्य ईशान्, Or
simply चतसृणां दिशां ईशाः ( स्वामिनः) चतुर्दिगीशाः, तान्
the lords of all the four quarters. Indra, Varuna,
Yama and Kubera are the lords of east, west, south
and north respectively. The compound is an उत्तर-
पदसमास by ‘ तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च ’ पा० २.१.५१ ।
i. e., words denoting a cardinal point or numerals
may be compounded with any other noun when a
Taddhita termination is to be affixed to the compound
so formed, or when the compound itself becomes