कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ११३ )

इति नदीसंज्ञाप्रतिषेधान् ' अम्बार्थनद्योर्ह्रस्वः । इति ह्रस्वत्वं
नास्ति । तेन ह्रस्वः प्रामादिकः इति केचित् । अन्ये तु ' अप्राणि-
जातेश्चारज्ज्वादीनाम् ' इत्यत्र अलावूः कर्कन्धूः इत्युकारान्तादप्यूङ्-
प्रत्ययमुदाजहार भाष्यकार एतस्मादेव ज्ञापकात् क्वचिदूकारान्त-
स्याप्यूङन्तत्वान्नदीत्वे ह्रस्वत्वमित्याहुः । अत एवाह वामनः—
' ऊकारान्तादप्यूङ्प्रवृत्तेः इति । ' ' सुभ्रूः कुतस्तातगृहेऽवमाननम् '
इति पाठान्तरकरणं तु साहसमेवात्रोपपत्तिसम्भवात् । अन्यत्रापि
' सुभ्रु त्वं कुपितेत्यपास्तमशनं त्यक्ता कथा योषिताम् ' इत्यादि-
प्रयोगदर्शनाद्वंशस्थवृत्ते पादादौ जगणभङ्गप्रसङ्गाच्चेत्यलं गोष्ठीभिः
॥ ४३ ॥
PROSE ORDER :—(हे) सुभ्रु, इयं आकृतिः अलभ्यशोका-
भिभवा, (किञ्च) पितुः गृहे विमानना कुतः, तव पराभिमर्शः न
अस्ति, कः पन्नगरत्नसूचये करं प्रसारयेत् ? ॥ ४३ ॥
NOTES :—सुभ्रु—शोभने भ्रुवौ यस्याः सा सुभ्रू, तस्याः
सम्बोधने O thou of beautiful eye-brows According
to the author of Siddhántakaumudi the Vocative sin-
gular of सुभ्रू should be सुभ्रूः and not सुभ्रु as given here,
because the long ऊ is shortened in Voc sing of only
those words which are termed as नदीसंज्ञक ( i. e, the
words of feminine gender ending in long ई or ऊ ) by
'अम्बार्थनद्योर्ह्रस्वः' पा० ७ ३ ।१०७। i e, the words meaning
' mother ' and नदीसंज्ञक are shortened in the Voc.
sing, and as the word सुभ्रू is not termed as such
because of the rule ' नेयङुवङ्स्थानावस्त्री ' पा० १.४.४ ।
which means that the words of which ई or ऊ are
replaced by इयङ् or उवङ्, with the exception of स्त्री