कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( १०८ )
NOTES :—प्रथमस्य—सर्वाद्यस्य the first or primeval.
ब्रह्मणः of Brahman , the creator or progenitor of
mankind ‘ ब्रह्मा प्रजापतिर्वेधा विधाता विश्वसृड्विधिः ’
इत्यमरः। वेधस् is declined as वेधाः वेधसौ, वेधसः । वेधसं,
वेधसौ, वेधसः । वेधसा, वेधोभ्याम् etc प्रसूतिः—birth The
mountain Himālaya, the father of Pārvatī, was
created by Brahman. Cf ‘ यज्ञार्थं हि मया सृष्टो हिमवान-
चलेश्वरः ’ quoted above by Mallīnāth त्रिलोकसौन्दर्य—
त्रयश्च ते लोकास्त्रिलोकः, तस्य सौन्दर्य त्रिलोकसौन्दर्य the
beauty of the three worlds The comp of त्रिलोक
should not be expounded as त्रयाणां लोकानां समाहारः
in which case we should expect it to be त्रिलोकी ।
सौन्दर्य—( सुन्दर+ष्यञ् ) सुन्दरस्य भावः सौन्दर्य beauty.
उदितं—( उद् +√ इ+क्तः ) उत्पन्नं manifested at one place
For the idea Cf ‘ सा निर्मिता विश्वसृजा प्रयत्नादेकस्थ-
सौन्दर्यदिदृक्षयेव ’ कुमारसम्भवम् १ ४६ । Pārvatī being
excessively handsome she has been regarded as if the
manifestation at one place of the beauty of all the
three worlds. ऐश्वर्यसुखम्—( ईश्वर+ष्यञ् ) ऐश्वर्यस्य
( सम्पत्तेः ) सुखं happiness of affluence. ऐश्वर्य means
wealth of every kind अमृग्यं—( √ मृग् to search+यत् )
न मृग्यं अमृग्यम् not to be sought for. The suffix is
added by ‘ अचो यत् ’ पा० ३ । ६७ । Pārvatī did not need
hanker after any kind of wealth for her father's
residence was the home of every sort of wealth. वयः
—age. नवं—नूतनं fresh, i. e. young age. अतः परम्—