कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ६६ )
यथा त्वदीयैश्चरितैरनाविलै-
र्महीधरः पावित एष सान्वयः ॥ ३७ ॥
विकीर्णेति । एष महीधरः हिमवान् । विकीर्णसप्तर्षिबलिप्रहा-
सिभिः सप्त च ते ऋषयः । 'दिक्संख्ये संज्ञायाम्' इति समासः ।
विकीर्णैः पर्यस्तैः सप्तर्षीणां संबन्धिभिर्बलिभिः । पुष्पोपहारैः
प्रहसन्ति तैः तथोक्तैः दिवः अन्तरिक्षात् च्युतैः गाङ्गैः सलिलैः तथा
न पावितः । अनाविलै अकलुषैः त्वदीयै चरितैः यथा सान्वयः
सपुत्रपौत्रः पावितः पवित्रीकृतः ॥ ३७ ॥
PROSE ORDER —एष महीधरः विकीर्णसप्तर्षिबलिप्रहा-
सिभिः दिवः च्युतैः गाङ्गैः सलिलैः तथा न पावितः यथा अनाविलै
त्वदीयै चरितैः सान्वयः ( पावितः ) ॥ ३७ ॥
NOTES —महीधरः—मह्याः ( भूमे ) धरः महीधरः a
mountain. धरः ( धरतीति ) is formed from √धृ ' to
support ' by adding कः by ' इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः ' पा०
३ १.१३५ । i. e. the roots having इ, ई, उ, ऊ, ऋ, ॠ, लृ, or
ॡ for their penultimate and ज्ञा, प्री and क take क in
active voice विकीर्णसप्तर्षिबलिप्रहासिभिः । विकीर्णः—( वि
√कॄ+क्त ) पर्यस्त scattered See notes on विशीर्ण in the
Verse 28 above. सप्तर्षय.—सप्त च ते ऋषयश्च सप्तर्षय. the
seven Rishis The compound is Karmadharaya, by
' दिक्संख्ये संज्ञायाम् ' पा० २.१.६१ । meaning that names
of quarters and numerals form a Karmadharaya com-
pound with any declinable word, but only when the
whole compound is an appellation ( संज्ञा ) Here it is
the proper name of a constellation of seven stars (Ursa