काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

कविरहस्ये चतुर्थोऽध्यायः । १३

त्रयोऽपि कवयः सारस्वत, आभ्यासिक, औपदेशिकश्च । जन्मा-
न्तरसंस्कारप्रवृत्तसरस्वतीको बुद्धिमन्सारस्वतः । इह जन्माभ्यासो-
द्भासितभारतीक आहार्यबुद्धिराभ्यासिकः। उपदेशित(श)दर्शितवा-
ग्विभवो दुर्बुद्धिरौपदेशिकः । "तस्मान्नेतरौ तन्त्रशेषमनुतिष्ठताम् ।
नहि प्रकृतिमधुरा द्राक्षा फाणितसंस्कारमपेक्षते” इत्याचार्याः । “न” ५
इति यायावरीयः । एकार्थ हि क्रियाद्वयं द्वैगुण्याय सम्पद्यते ।
“तेषां पूर्वः पूर्वः श्रेयान्” इति श्यामदेवः । यतः—
“सारस्वतः स्वतन्त्रः स्याद्गवेदाभ्यासिको मितः ।
उपदेशकविस्त्वत्र वल्गु फल्गु च जल्पति ॥”
“उत्कर्षः श्रेयान्” इति यायावरीयः । स चानेकगुणसन्निपाते १०
भवति । किञ्च—
“बुद्धिमत्त्वं च काव्याङ्गविद्यास्वभ्यासकर्म च ।
कवेश्चौपनिषच्छक्तिस्त्रयमेकत्र दुर्लभम् ॥
काव्यकाव्याङ्गविद्यासु कृताभ्यासस्य धीमतः ।
मन्त्रानुष्ठाननिष्ठस्य नेदिष्ठा कविराजता ॥” १५
कवीनां तारतम्यतश्चैष प्रायोवादः ।
“एकस्य तिष्ठति कवेर्गृह एव काव्य-
मन्यस्य गच्छति सुहृद्भवनानि यावत् ।
न्यस्यावि(स्यद्वि)दग्धवदनेषु पदानि शश्व-
त्कस्यापि सञ्चरति विश्वकुतूहलीव ॥” २०
सेयं कारयित्री । भावकस्योपकुर्वाणा भावयित्री । सा हि कवेः
श्रममभिप्रायं च भावयति । तया खलु फलितः कवेर्व्यापारतरुः ।
अन्यथा सोऽवकेशी स्यात् । “कः पुनरनयोर्भेदो यत्कविर्भावयति
भावकश्च कविः” इत्याचार्याः । तदाहुः—
“प्रतिभातारतम्येन प्रतिष्ठा भुवि भूरिधा । २५
भावकस्तु कविः प्रायो न भजत्यधमां दशाम् ॥”