काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

९४ काव्यमीमांसायाम्
अरसश्चश्रीपर्वतादयः पर्वताः । नर्मदातापीपयोष्णीगोदावरीकावे-
रीभैमरथीवेणाकृष्णवेणावञ्चुरातुङ्गभद्रांताम्रपर्ण्युत्पलावतीरावणग-
ङ्गाद्या नद्यः । तदुत्पत्तिमलयोत्पत्त्या व्याख्याता ।
देवसभायाः परतः पश्चाद्देशः । तत्र देवसभसुराष्ट्रदशेरकत्रव-
5 णभृगुकच्छकच्छीयानर्त्ताबुँदब्राह्मणवाहयवनप्रभृतयो जनपदाः ।
गोवर्धनगिरिनगरदेवसभामाल्यशिखराऽर्बुदादयश्च पर्वताः । सरख-
तीश्वभ्रवतीवार्तघ्नीमहीहिडिं३वाद्या नद्यः । करीरपीलुगुग्गुलुखर्जू-
रकरभादीनामुत्पादः ।
पृथूदकात्परत उत्तरापथः । यत्र शककेकयवोक्काणहूणवॉणायुज-
10 काम्बोजवाह्लीकवह्लवलिम्पाककुलूतकीरतङ्गणतुं५बारतुरुष्कबर्बरहरहू-
रवहूहुकसहुडहंसमार्गरमठकरकण्ठप्रभृतयो जनपदाः । हिमा६लयक-
लिन्देन्द्रकीलचन्द्राचलादयः पर्वताः । गङ्गासिन्धुसरस्वतीशतद्रुचन्द्र-
भागायमुनेरावतीवितस्ताविपाशाकुहूद्देविकाद्या नद्यः। सरलदेवदारु-
द्राक्षाकुङ्कुमचमराजिनसौवीरस्रोतोऽञ्जनसैन्धववैदूर्यतुरङ्गाणामुत्पादः।
15 तेषां मध्ये मध्यदेश इति कविव्यवहारः । न चायं नानुगन्ता
शास्त्रार्थस्य ।
यदाहुः- “हिमवद्विन्ध्ययोर्मध्यं यत्प्राग्विनशनादपि ।
प्रत्यगेव प्रयागाच्च मध्यदेशः प्रकीर्त्तितः ॥”
तत्र च ये देशाः पर्वताः सरितो द्रव्याणामुत्पादश्च तत्प्रसिद्धि-
20 सिद्धमिति न निर्दिष्टम् ।
द्वीपान्तराणां ये देशाः पर्वताः सरितस्तथा ।
नातिप्रयोज्याः कविभिरिति गाढं न चिन्तिताः ॥
“विनशनप्रयागयोर्गङ्गायमुनयोश्चान्तरमन्तर्वेदी(दि) । तदपेक्षया
दिशो विभजेत” इत्याचार्याः । “तत्रापि महोदयं मूलमवधीकृत्य”
25 इति यायावरीयः । “अनियतत्वादिशामनिश्चितो दिग्विभागः”
इत्येके । तथा हि यो वामनस्वामिनः पूर्वः स ब्रह्मशिलायाः पश्चिमः,
यो गाधिपुरस्य दक्षिणः स कालप्रियस्योत्तर इति । “अवधिनिबन्ध-
नमिदं रूपमितरत्त्वनियतमेव” इति यायावरीयः । “प्राच्यवाची-
प्रतीच्युदीच्यः चतस्रो दिशः” इत्येके ।
१ V भमरवीवेणीकृष्णवेणी. २ V ताम्रपर्णीपलावती. ३ V हिण्डिवा. ४ V बनायुज-
कम्बोज. ५ V तुवार. ६ V हिमालयजालन्धर.