काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

८० काव्यमीमांसायाम्
एवमन्यदपि । सतोऽप्यनिबन्धनं तद्यथा—न मालती वसन्ते,
न पुष्पफलं चन्दनद्रुमेषु, न फलमशोकेषु ।
तत्र प्रथमः—"मालतीविमुखश्चैत्रो विकासी पुष्पसम्पदाम् ।
आश्चर्यं जातिहीनस्य कथं सुमनसः प्रियाः ॥"
द्वितीयः—"यद्यपि चन्दनविटपी विधिना फलकुसुमवर्जितो विहितः ।
निजवपुषैव परेषां तथापि सन्तापमपहरति ॥"
तृतीयः—"दैवायत्ते हि फले किं क्रियतामेतदत्र तु वदामः ।
नाGeneric? नाशोकस्य किसलयैर्वृक्षान्तरपल्लवास्तुल्याः ॥"
अनेकत्र प्रवृत्तवृत्तीनामेकत्राचरणं नियमः । तद्यथा—समुद्रेष्वेव
मकराः, ताम्रपर्ण्यामेव मौक्तिकानि ।
तयोः प्रथमः— "गोत्राग्रहारं नयतो गृहत्वं
खनाममुद्राङ्कितमम्बुराशिम् ।
दायादवर्गेषु परिस्फुरत्सु
दंष्ट्रावलेपो मकरस्य वन्द्यः ॥"
द्वितीयः—"कामं भवन्तु सरितो भुवि सप्रतिष्ठाः
खादूनि सन्तु सलिलानि च शुक्तयश्च ।
एतां विहाय वरवर्णिनि ताम्रपर्णीं
नान्यत्र सम्भवति मौक्तिककामधेनुः ॥"
असतोऽपि द्रव्यस्य निबन्धनम् । तद्यथा—मुष्टिग्राह्यत्वं सूचीभे-
द्यत्वं च तमसः, कुम्भापवाह्यत्वं च ज्योत्स्नायाः ।
तत्र प्रथमम्—"तनुलग्ना इव ककुभः भूवलयं चरणचारमात्रमिव ।
दिवमिव चालिकदघ्नीं मुष्टिग्राह्यं तमः कुरुते ॥"
यथा च—"पिहिते कारागारे तमसि च सूचीमुखाग्रनिर्भेद्ये ।
मयि च निमीलितनयने तथापि कान्ताननं व्यक्तम् ॥"
द्वितीयम्—"³यैश्चन्द्रावितकेतकोदरदलस्रोतःश्रियं बिभ्रती
येयं मौक्तिकदामगुम्फनविधेर्योग्यच्छविः प्राग्भूत् ।
१ C जनितः. २ V कुम्भोपवाह्यत्वं. ३ V शङ्खद्रावित० C तन्त्रद्रावित० तन्त्र is explained
as औषध.