काव्यमीमांसा (महाकवि राजशेखर - कवि-रहस्य एवं देश-विभाग सटीक)

कविरहस्ये चतुर्दशोऽध्यायः । ७९

पातालीयश्च [इति] । स्वर्गपातालीययोर्भौमः प्रधानः । स हि महा-
विषयः । स च चतुर्द्धा जातिद्रव्यगुणक्रियारूपार्थतया । तेऽपि
प्रत्येकं त्रिधा असतो निबन्धनात्, सतोप्यनिबन्धनात्, नियमतश्च ।
तत्र सामान्यस्यासतो निबन्धनं यथा—नदीषु पद्मोत्पलादीनि ।
जलाशयमात्रेऽपि हंसादयः । यत्र तत्र पर्वतेषु सुवर्णरत्नादिकं च ।
नदीपद्मानि यथा— “दीर्घीकुर्वन्पटुमदकलं कूजितं सारसानां
प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः ।
यत्र स्त्रीणां हरति सुरतग्लानिमङ्गानुकूलः
शिप्रावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकारः ॥”
नदीनीलोत्पलानि—“गगनगमनलीलालम्भितान्स्वेदबिन्दून्
मृदुभिरनिलचारैः खेचराणां हरन्तीम् ।
कुवलयवनकान्त्या जाह्नवीं सोऽभ्यपश्यत्
दिनपतिसुतयेव व्यक्तदत्ताङ्गपालीम् ॥”
एवं नदीकुमुदाद्यपि । सलिलमात्रे हंसा यथा—
“आसीदस्ति भविष्यतीह स जनो धन्यो धनी धार्मिकः
यः श्रीकेशववत्करिष्यति पुनः श्रीमत्कुडुङ्गे‌श्वरम् ।
हेलान्दोलितहंससारसकुलक्केङ्कारसम्मूर्च्छितै-
रित्याघोषयतीव तन्नवनदी यच्चेष्टितं वीचिभिः ॥”
पर्वतमात्रे सुवर्णं यथा— “नागावासश्चित्रपोताभिरामः
स्वर्णास्फीतिव्यासदिक्‌चक्रवालः ।
साम्यात्सख्यं जग्मिवानम्बुराशे-
रेष ख्यातस्तेन जीमूतभर्त्ता ॥”
रत्नानि यथा— “नीलाश्मरश्मिपटलानि महेभमुक्त-
सूत्कारशीकरविसृञ्जि तटान्तरेषु ।
आलोकयन्ति सरलीकृतकण्ठनालाः
सानन्दमम्बुदधियाऽत्र मयूरनार्यः ॥”

१ A वा. २ AB वारि. ३ A स्वर्णस्फीति.