काव्यालङ्कार (आचार्य भामह - भारतीय काव्यशास्त्र एवं अलङ्कार-सिद्धान्त मूल महाग्रन्थ सटीक)

FIRST PARICCHEDA 19
with all the four पुरुषार्थs it should lay stress on the
second viz., अर्थ—wealth or worldly prosperity. युक्तं
लोकस्वभावेन It should depict the ways of the world;
the relationships of men and women and so on.
रसैश्च सकलैः पृथक् It should also portray distinctly the
different Rasas or emotions. Rasas that constitute
the soul of poetry are ninefold—शृङ्गार the erotic,
हास्य the humorous, करुण the pathetic, रौद्र the furious,
वीर the heroic, भयानक the frightful, बीभत्स the loath-
some, अद्भुत the marvellous and शान्त the quietistic.
Vide the following extract—शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः।
बीभत्साद्भुतशान्ताश्च रसाः पूर्वैरुदाहृताः ॥ Of course one cannot
expect the delineation of all the Rasas in a Kāvya.
But a multiplicity of Rasas is desirable, of which
one will be dominant and others subordinate. By
way of comparison it will be interesting to note
the following definition of Mahākāvya given by
Daṇḍin in Kāvyādarśa, Pari. I, Verses 14 to 19.
सर्गबन्धो महाकाव्यमुच्यते तस्य लक्षणम् ।
आशीर्नमस्क्रिया वस्तुनिर्देशो वापि तन्मुखम् ॥
इतिहासकथोद्भूतमितरद्वा सदाश्रयम् ।
चतुर्वर्गफलोपेतं चतुरोदात्तनायकम् ॥
नगरार्णवशैलर्तुचन्द्रार्कोदयवर्णनैः ।
उद्यानसलिलक्रीडामधुपानरतोत्सवैः ॥
विप्रलम्भैर्विवाहैश्च कुमारोदयवर्णनैः ।
मन्त्रदूतप्रयाणाजिनायकाभ्युदयैरपि ॥
अलंकृतमसंक्षिप्तं रसभावनिरन्तरम् ।
सर्गैरनतिविस्तीर्णैः श्रव्यवृत्तैः सुसन्धिभिः ॥