कौशिक गृह्यसूत्रम् (अथर्ववेद शौनक शाखा - संक्षिप्त टीका एवं पं. उदयनारायण सिंह हिन्दी अनुवाद)

२४ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रस्य—
मुच्यते । काचीमाचीफलमणिं बध्नाति । जीवन्तीफलं बध्नाति । भृङ्गराजं बध्नाति ।
केशादृढीकरणे केशाजनने ह्रस्वकेशेषु वृद्धकरणभैषज्यम् । माषतिलादि कृष्णमन्नं भक्ष-
यित्वा काचीमाचीफलं भृङ्गराजाभ्यां सहोदकमभिमन्त्र्य रात्रौ ब्राह्मे मुहूर्त्तेऽव-
सिञ्चति ।
कण्डिका ॥ ३२ ॥
सू० १।—जम्भगृहीते भैषज्यमुच्यते । स्तनमभिमन्त्र्य बालकाय प्रयच्छति
पानार्थं पतिः करोति कर्त्ता करोति । दुःखनाशने भैषज्यम् । सू० २ ।—पाययति
बालकं पिता वा माता वा पाययति तत्रोपरि दुह्यते अन्यवदुग्धाः । सू० ३ ।—
सर्वव्याधिभैषज्यमुच्यते......सू० ५ । वृश्चिकभैषज्यमुच्यते “तिरश्चिराजैरित्यृचेन”
ज्येष्ठेमधु पिष्ट्वाभिमन्त्र्य पाययति । सू० ६ ।—क्षेत्रमृत्तिकां जीवकोषणीचर्मवेष्टितां
मणिं कृत्वा सम्पात्याभिमन्त्र्य बध्नाति । वृश्चिकमशकभैषज्यम् । जीवतः पशोश्चर्म
जीवकोषणीत्युच्यते । सू० ७ । यानि यानि पायनान्युक्तानि तानि “तिरश्चिराजैरि”-
त्यस्य सूक्तस्य भवन्ति । समाप्तं वृश्चिकपिपीलिकामशकदंशशार्कोटजलूकाभैषज्यम् ।
॰॰॰सू० ८ । अथ गण्डमालाभैषज्यमुच्यते । “अपचितां लोहिनीनामिति द्वाभ्याम् ।
“आसुस्रुस” इत्येका एताभिस्तिसृभिर्वंशधनुषं कृष्णोर्णमयीं ज्यां कृत्वा चित्रितेन
शरेण गण्डमालां विध्यति प्रत्यृचम् । त्रयः शरा भवन्ति । सू० ९ ।—“या ग्रैव्या
अपचित” इति चतुर्थ्या ऋचा चतुर्थेन शरेण गण्डमालामभिनिधाय विध्यति ।
सू० १०।–कृष्णोर्णज्याप्रज्वालितोदकमभिमन्त्र्य उषाकाले...अवसिञ्चति व्याधितम् ।
सू० ११ ।—अथ राजयक्ष्मभैषज्यमुच्यते ।......तृचेन वीणातन्त्रीखण्डं सम्पा-
त्याभिमन्त्र्य बध्नाति । सू० १२ ।—वाद्यवीणा तस्याङ्गस्वरं विष्णोर्वाद्यवीणाकण्ठं
शिखण्डं वीणातन्त्रीं बद्ध्वा सम्पात्याभिमन्त्र्य बध्नाति । सू० १३ । स्वयंपतितवीरि-
णखण्डत्रयमेकत्र बद्ध्वा सम्पात्याभिमन्त्र्य बध्नाति । सू० १४ ।—जलोदरे वरुण-
गृहीते भैषज्यमुच्यते । सू० १७।—अथ ज्वरभैषज्यमुच्यते । “नमो रुण्येति”
सूक्तद्वयेन खट्वायां व्याधितं कृत्वा बध्वा तत अधः खट्वायां व्याधितमुपवेश्य तत
उदकमभिमन्त्र्य व्याधितमवसिञ्चति । व्याधितं सिच्यमानं यथा मण्डूकमभिषिच्यते
तथा कुर्यात् । सू० १८ ।—अथ सर्वभैषज्यमुच्यते । अर्थसूक्तेन व्याधितेन......
अभिमृशति । सू० २० ।—सर्वविषभैषज्यमुच्यते । सू० २१ ।-“इन्द्रस्य प्रथम०”
इत्यर्थसूक्तेन पैद्रं कीटकं तालिणीति लोकप्रसिद्धा तं पिष्ट्वाभिमन्त्र्य नस्तं ददाति...
दक्षिणनासिकापुटे । सू० २२ ।—अथ सर्पभये भैषज्यमुच्यते । पैद्रं श्वेतवस्त्रवेष्टित-
मभिमन्त्र्य यत्र सर्पभयं तत्र निखनति । पैद्रं हिरण्यवर्णसदृशः कीटश्चित्रितो वासः
पैद्र इत्युच्यते । सू० २४ ।—“आरे अभूदित्यृचान्तेन उल्मुकं प्रताप्याभिमन्त्र्य ततो