कात्यायन श्रौतसूत्रम् (शुक्ल यजुर्वेद काण्व-माध्यन्दिनीय श्रौत-कर्मकाण्ड सटीक)

३२ कात्यायनश्रौतसूत्रम् ।
ननु “दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत” इत्यनेन यागमात्रस्य फलस-
म्बन्ध उक्तः, कुतोऽफलयुक्ता यजतय इति ? अत्रोच्यते--नात्र यागमात्रस्य फल-
सम्बन्ध उच्यते । किं ताह, ? ये यागा दर्शपूर्णमाससंज्ञास्तेषामेव । के च ते
दर्शपूर्णमाससंज्ञाः? ये दर्शपूर्णमाससंयोगेनोत्पन्नाः । तद्यथा- “ आग्नेयोष्टाकपालः
पौर्णमास्याममावास्यायां चाच्युतो भवति” इत्याग्नेयस्य दर्शपूर्णमाससंयोगेनो-
त्पत्तिः । तथा “तावब्रूतामग्नीषोमावाज्यस्यैव नोपांऽशु पौर्णमास्यां यजन्” इति
उपांशुयाजस्य पौर्णमासयोगेनोत्पत्तिः । “ताभ्यामेतमग्नीषोमीयमेकादशकपालं
पौर्णमास्यां प्रायच्छत्” इत्यग्नीषोमीयस्य च । तथा- “ऐन्द्रं दध्यमावास्यायाम्”
“ऐन्द्रं पयोमावास्यायाम्” इत्यनयोर्दर्शसंयोगेनोत्पत्तिः । अमावास्यां प्रकृत्य
“तस्मादैन्द्राग्नोद्वादशकपालः पुरोडाशो भवतीत्यैन्द्राग्नस्य च । एते चाग्नेयादयो
यागा दर्शपूर्णमाससम्बन्धाद्दर्शपूर्णमासपदेन लक्ष्यन्ते । तेषामेव च फलसम्बन्धोऽ-
नेन “दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत” इति वाक्येन क्रियते । अत एव
फलवन्तः प्रधानभूताश्च । इतरे प्रयाजादयो निष्फलाः । अतः फलवतां प्रधान-
भूतानामङ्गं भवति, उपकारका भवन्ति, प्रकरणात् । तदुक्तं “फलवत्सन्निधा-
वफलं तदङ्गम्” इति । तदङ्गमित्यनुवर्तमानॆऽपि पुनस्तदङ्गग्रहणं प्रयाजादीनां
केवलादृष्टार्थत्वज्ञापनार्थम् । इतराणि चाङ्गानि कानिचिद्दृष्टार्थानि, कानिचिदुभ-
यार्थानि । प्रयाजादीनित्वदृष्टार्थान्येव भवन्ति । तदुक्तम्—
दृष्टादृष्टोभयार्थं वा त्रिधाङ्गानि प्रचक्षते ।
दृष्टार्थानि चतुर्द्धास्युर्जातिद्रव्यगुणक्रियाः ॥
अदृष्टार्थं द्विधा कर्म द्वयार्थमपि तन्मतम् ।
दृष्टार्थेष्वपि सर्वेषु नियमादृष्टमिष्यते ॥ इति
त्रिविधमङ्गजातं दृष्टार्थमदृष्टार्थमुभयार्थमिति । दृष्टार्थमपि जातिद्रव्य-
गुणक्रियात्मकम् । तत्र जातिगुणौ “पशुना यजेत” “अरुणया क्रीणाति”
इति क्रियासाध्यत्वेन विनियुक्तौ । तत्साधनद्रव्यावच्छेदेन दृष्टेनैवोपकारेण तस्याः
शेषभावमनुभवतः । द्रव्यस्य तु साक्षादेव क्रियानिर्वृत्तिर्दृष्टमेव प्रयोजनम् । क्रिया-
पि चावघातादिर्दृष्टार्थैव । या सन्निपत्योपकारकरूपत्वेनोच्यते । अदृष्टार्थत्वं तु
क्रियाया एव । सा च द्वेधा । सन्निपत्योपकाररूपा प्रोक्षणादिका । आरादुपका-
ररूपा प्रयाजादिका । सन्निपत्योपकारकाणि च दृष्टार्थानि कर्माणि स्वकारकाणां
कर्मादीनामुत्पत्तिं प्राप्तिं विकारं वा कुर्वन्ति, तत्साध्यस्य प्रधानस्योपकुर्वन्ति ।