काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

' (ṛ)?
Then: 'त्प्र'?
Look at the characters:
व (va) with ऋ-matra? No, it's व (va) + ऋ (ṛ) -> वृ.
Then: ञ् (ña) or त् (ta)?
Then: क (ka) or प्र (pra)?
Wait, let's look at -in Kashika 6.2.11:
What does Kashika say on 6.2.11?
"पितृसदृशः। मातृसदृशः। पितृमातृशब्दौ नप्तृनेष्ट्रादिष्वन्तोदात्तौ निपातितौ।"
Wait! Phitsutra: "नप्तृनेष्टृत्वष्टृहोतृपोतृभ्रातृजामातृपितृदुहितृणाम्" or "पितृमातृशब्दावृञ्..."?
Wait, what about Unadi: 'पातेर्डतिः'? No, 'पातृ' is with तृच्/तृन्.
Wait, what is the accent of पितृ and मातृ?
Panini 6.1.171: "उदात्तयणो हल्पूर्वात्" - "पितुः सदृशः पितृसदृशः"!
Kashika 6.2.11:
"पितृसदृशः। मातृसदृशः। पितृमातृशब्दौ..."
Wait! Let's search the exact text of Kashika

मात्रच उत्पचस्य प्रमाणे लो द्विगोर्नित्यमिति लुक् । प्राच्यश्चासौ सप्तसम-
श्वेति, प्राच्यसप्तसमः । प्राच्यशब्द चाद्युदात्तः । गान्धारिशब्दः कर्दमादि-
त्वाद्युदात्तो मध्योदात्तो वा । द्विगोर्निति किम् । व्रीहिप्रस्थः । प्रमाणइति
किम् । परमसप्तसमः ॥
गन्तव्यपण्यं वाणिजे ॥ १३ ॥
वाणिजशब्दउत्तरपदे तत्पुरुषे समासे गन्तव्यवाचि पण्यवाचि च पूर्व-
पदं प्रकृतिस्वरं भवति । मद्रवाणिजः । काश्मीरवाणिजः । गान्धारिवाणिजः ।
मद्रादिषु गत्वा व्यवहरन्तीत्यर्थः । सप्तमीसमासा एते । तत्र मद्रशब्दो रक्-
प्रत्ययान्तत्वादन्तोदात्तः । काश्मीरशब्दोपि पृषोदरादिषु मध्योदात्तः । गान्धा-
रिशब्दः कर्दमादिषु पठ्यते तत्र कर्दमादीनां चेति पक्षे चाद्युदात्तो भवति
द्वितीयो वा । पण्य । गोवाणिजः ।

५४२ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥
सुख प्रिय इत्येतयोरुत्तरपदयोर्हितवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं
प्रकृतिस्वरं भवति । गमनसुखम् । वचनसुखम् । व्याहरणसुखम् । सुख । प्रिय ।
गमनप्रियम् । वचनप्रियम् । व्याहरणप्रियम् । समानाधिकरणसमासा एते ।
तत्र सुखप्रियशब्दौ तद्धेतावायत्यां प्रीतिकरे वर्तेते । तद्धिहितं यदायत्यां
प्रीतिं करोति । गमनादिषु ल्युडन्तेषु लित्स्वरः । हितइति किम् । परमसु-
खम् । परमप्रियम् ॥
प्रीतौ च ॥ १६ ॥
प्रीतौ गम्यमानायां सुख प्रिय इत्येतयोरुत्तरपदयोस्तत्पुरुषे समासे पूर्व-
पदं प्रकृतिस्वरं भवति । ब्राह्मणसुखं पायसम् । काष्ठप्रियो ऽनध्यायः । कन्या-
प्रियो मृदङ्गः । सुखप्रियोः । प्रीत्यव्यभिचारादिह प्रीतिग्रहणं तदतिशयप्रति-
पत्त्यर्थम् । ब्राह्मणवच्चात्रशब्दौ प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तौ । कन्याशब्दः स्वरिता-
न्तः । प्रीताविति किम् । राजसुखम् । राजप्रियम् ॥
स्वं स्वामिनि ॥ १७ ॥
स्वामिशब्दउत्तरपदे तत्पुरुषे समासे स्ववाचि पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भव-
ति । गोस्वामी । अश्वस्वामी । धनस्वामी । अश्वधनगवां कथित एव स्वरः ।
स्वमिति किम् । परमस्वामी ॥
पत्यावैश्वर्ये ॥ १८ ॥
पतिशब्दउत्तरपदे ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुषे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति ।
गृहपतिः । सेनापतिः । नरपतिः । धान्यपतिः । गेहे क इति प्रकृतिस्वरेणा-
न्तोदात्तो गृहशब्दः । सह इनेन वर्ततइति बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदमिति सेना-
शब्द आद्युदात्तः । नॄ नये एतस्माद् ऋदोरबिति अप्प्रत्ययान्त आद्युदात्तो नर-
शब्दः । धान्यमन्तःस्वरितम् । ऐश्वर्यमिति किम् । ब्राह्मणो वृषलीपतिः ।
वृषल्या भर्तेत्यर्थः ॥
न भूवाक्चिद्दिधिषु ॥ १९ ॥
पतिशब्दउत्तरपदे ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुषे समासे भू वाक् चित् दिधिषू
इत्येतानि पूर्वपदानि प्रकृतिस्वराणि न भवन्ति । पूर्वेण प्राप्तः स्वरः प्रतिषि-
ध्यते । भूपतिः । वाक्पतिः । चित्पतिः । दिधिषूपतिः । षष्ठीसमासा एते समा-
सस्वरेणान्तोदात्ता भवन्ति ॥
वा भुवनम् ॥ २० ॥
पति शब्दउत्तरपदे ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुषे समासे भुवनशब्दः पूर्वपदं
वा प्रकृतिस्वरं भवति । भुवनपतिः । ३ । पूर्वपदप्रकृतिस्वरपक्षे आदिरुदात्तः ।

रञ्जेः क्युन्निति वर्तमाने भूसूधूभ्रस्जिभ्यश्छन्दसीति क्युन्प्रत्ययान्तो भुवनशब्द
आयुदात्तो व्युत्पादितः । कथं भुवनपतिरादित्य इति । उणादयो बहुलमिति
बहुलवचनाद्भाषायामपि प्रयुज्यते ॥
आशङ्काबाधनेदीयस्सु संभावने ॥ २१ ॥
प्रकृत्या पूर्वपदं तत्पुरुषइति वर्तते । आशङ्क आबाध नेदीयस् इत्येतेषू-
त्तरपदेषु संभावनवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । अस्ति-
त्वाध्यवसायः संभावनम् । गमनाशङ्कु वर्तते । गमनमाशङ्क्यतइति संभाव्यते ।
वचनाशङ्कम् । व्याहरणाशङ्कम् । आबाध । गमनाबाधम् । वचनाबाधम् । व्या-
हरणाबाधम् । गमनं बाध्यतइति संभाव्यते । नेदीयस् । गमननेदीयः* । व्या-
हरणनेदीयः । गमनमतिनिकटतर†मिति संभाव्यते । संभावनइति किम् । पर-
मनेदीयः । पूर्वपदानि ल्युडन्तान्युक्तस्वराणि ॥
पूर्वे भूतपूर्वे ॥ २२ ॥
पूर्वशब्दउत्तरपदे भूतपूर्ववाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं
भवति । आढ्यो भूतपूर्व आढ्यपूर्वः । पूर्वशब्दो वृत्तिविषये भूतपूर्वे वर्तते । तत्र
विशेषणं विशेष्येणेति समासः । मयूरव्यंसकादिर्वा द्रष्टव्यः । दर्शनीयपूर्वः ।
सुकुमारपूर्वः । भूतपूर्वइति किम् । परमपूर्वः । उत्तमपूर्वः । अत्र परमश्चासौ
पूर्वश्चेति समासो न तु परमो भूतपूर्व इति । तथा हि सत्युदाहरणमेव भवति ॥
सविधसनीडसमर्यादसवेशसदेशेषु सामीप्ये ॥ २३ ॥
सविध सनीड समर्याद सवेश सदेश इत्येतेषूत्तरपदेषु सामीप्यवाचिनि
तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । मद्रसविधम् । गान्धारिसविधम् ।
काश्मीरसविधम् । मद्रसनीडम् । गान्धारिसनीडम् । काश्मीरसनीडम् । मद्र-
समर्यादम् । गान्धारिसमर्यादम् । काश्मीरसमर्यादम् । मद्रसवेशम् । गान्धा-
रिसवेशम् । काश्मीरसवेशम् । मद्रसदेशम् । गन्धारिसदेशम् । काश्मीरसदे-
शम् । पूर्वपदान्युक्तस्वराणि । सविधादीनां सह विधयेत्येवमादिका व्युत्पत्तिरेव
केवलम् । समीपवाचिनस्त्वेते समुदायाः । मद्राणां सविधं समीपमित्यर्थः ।
सामीप्यइति किम् । सह मर्यादया वर्तते समर्यादं क्षेत्रम् । देवदत्तस्य सम-
र्यादं देवदत्तसमर्यादम् । सविधादिष्विति किम् । देवदत्तसमया ॥
विस्पष्टादीनि गुणवचनेषु ॥ २४ ॥
विस्पष्टादीनि पूर्वपदानि गुणवचनेषूत्तरपदेषु प्रकृतिस्वराणि भवन्ति ।

• वचननेदीय इति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।
  † अन्तिकतम पा० २ ।

५४४ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥
विस्पष्टकटुकम् । विचित्रकटुकम् । व्यक्तकटुकम् । विस्पष्टलवणम् । विचित्र-
लवणम् । व्यक्तलवणम् । विस्पष्टं कटुकमिति विगृह्य सुप्सुपेति समासः ।
विस्पष्टादयो ह्यत्र प्रवृत्तिनिमित्तस्य विशेषणम् * । कटुकादिभिश्च शब्दैर्गुण-
वद्द्रव्यमभिधीयत इत्यसामानाधिकरण्यमतो नास्ति कर्मधारयः । विस्पष्टशब्दो
गतिरनन्तर इत्याद्युदात्तः । विचित्रशब्दो ऽव्ययस्वरेण । विवित्तशब्दमन्ये
पठन्ति । सो ऽपि बहुव्रीहिस्वरेणाद्युदात्त एव । व्यक्तशब्द उदात्तस्वरितयोर्यणः
स्वरितो ऽनुदात्तस्येत्यादिस्वरितः । ये चात्रापरे पठ्यन्ते तत्र संपचशब्दस्याद्या-
दिस्वरेणान्तोदात्तः । पटुपण्डितशब्दौ प्रत्ययस्वरेण । कुशलशब्दः फित्स्वरेणा-
न्तोदात्तः । चपलशब्दश्चित्स्वरेणान्तोदात्तः । चुपेश्चोपधाया इत्यत्र

॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ ५४५
पूगेष्वन्यतरस्याम् ॥ २८ ॥
पूगा गणास्तद्वाचिन्युत्तरपदे कर्मधारये समासे कुमारस्यान्यतरस्यामादि-
रुदात्तो भवति । कुमारचातकाः । २ । कुमारलोहध्वजाः । २ । कुमारबला-
हकाः । २ । कुमारजीमूताः । २ । चातकादयः पूगशब्दास्तेभ्यः पूगाञ्ञ्यो ब्राम्ह-
णीपूर्वादिति ञ्यः प्रत्ययस्तस्य तद्राजस्य बहुष्विति लुक् । अत्र यदा ऽऽद्युदा-
त्तत्वं न भवति तदा कुमारश्चेति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वमेके कुर्वन्ति । ये तु तत्र
प्रतिपदोक्तस्य ग्रहणमिच्छन्ति तेषां समासान्तोदात्तत्वमेव भवति ॥
इगन्तकालकपालभगालशरावेषु द्विगौ ॥ २९ ॥
इगन्तउत्तरपदे कालवाचिनि कपाल भगाल शराव इत्येतेषु च द्विगौ
समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । इगन्त । पञ्चारत्निः । दशारत्निः । पञ्चा-
रत्नयः प्रमाणमस्य दशारत्नयः प्रमाणमस्येति तद्धितार्थे द्विगुः प्रमाणे लो द्विगो-
र्नित्यमिति मात्र चो लोपः । इगन्त । काल । पञ्चमास्यः । दशमास्यः ।
पञ्च मासान्भृतो भूतो भावी वेति तद्धितार्थे द्विगोर्यण् । पञ्चवर्षः । दशवर्षः ।
वर्षाल्लुक् चेति ठञो लुक् । काल । कपाल । पञ्चकपालः । दशकपालः ।
कपाल । भगाल । पञ्चभगालः । दशभगालः । भगाल । शराव । पञ्चश-
रावः । दशशरावः । संस्कृतं भक्षा इति तद्धितार्थेऽते समासा द्विगोर्लुगनपत्य-
रिति कृताप्रत्ययलोपा द्रष्टव्याः । इगन्तादिष्विति किम् । पञ्चभिरश्वैः क्रीतः
पञ्चाश्वः दशाश्वः । द्विगाविति किम् । परमारत्निः । परमशरावम् । पञ्चा-
रत्नयो दशारत्नय इति च यण्गुणयोर्बहिरङ्गलक्षणयोरसिद्धत्वात् स्थानिवद्भावाद्वा
द्विगुस्वर इगन्तलक्षणः प्रवर्तते ॥
बहुन्यतरस्याम् ॥ ३० ॥
बहुशब्दः पूर्वपदमिनन्तादिषूत्तरपदेषु द्विगौ समासे ऽन्यतरस्यां प्रकृति-
स्वरं भवति । पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्पः । बहुरत्निः । २ । बहुमास्यः । २ ।
बहुकपालः । २ । बहुभगालः । २ । बहुशरावः । २ । बहुशब्दोन्तोदात्तस्तस्य
प्रकृतिस्वरे कृते यत्र यणादेशस्तत्रोदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितो ऽनुदात्तस्येत्येष
स्वरो भवति ॥
दिष्टिवितस्त्योश्च ॥ ३१ ॥
दिष्टि वितस्ति इत्येतयोरुत्तरपदयोर्द्विगौ समासे पूर्वपदमन्यतरस्यां
प्रकृतिस्वरं भवति । पञ्चदिष्टिः । २ । पञ्चवितस्तिः । २ । दिष्टिवितस्त्यो
प्रमाणे सैनाच्च मात्रचो लुक् ॥
सप्तमी सिद्धशुष्क पक्वबन्धेष्वकालात् ॥ ३२ ॥
३५

५४६ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥
सप्तम्यन्तं पूर्वपदं सिद्ध शुष्क पक्व बन्ध इत्येतेषूत्तरपदेषु प्रकृतिस्वरं
भवति सा चेत्सप्तमी कालान्न भवति । सांकाश्यसिद्धः । काम्पिल्यसिद्धः ।
सांकाश्यकाम्पिल्यशब्दौ ण्यप्रत्ययान्तावन्तोदात्तौ । फिषि तु सांकाश्यकाम्पि-
ल्यनासिक्यदार्वाघाटानामन्तः पूर्वं वेति पठ्यते । तत्र पक्षे मध्योदात्तावपि
भवतः । शुष्क । ऊरुशुष्कः । निधनशुष्कः । ऊरुशब्दो बहुलवचनादवतेः
ककप्रत्ययान्तोन्तोदात्तः । निधनशब्दो निधाञः क्वुप्रत्यये मध्योदात्तः ।
पक्व । कुम्भीपक्वः । बिलासीपक्वः* । भ्राष्ट्रपक्वः । कुम्भीबिलासीशब्दौ ङीबन्ता-
वन्तोदात्तौ । भ्राष्ट्रशब्दष्ट्रन्प्रत्ययान्त आद्युदात्तः । बन्ध । चक्रबन्धः । चार-
कबन्धः । चक्रशब्दोन्तोदात्तः । चारकशब्दो ण्वुलन्त आद्युदात्तः । अकाला-
दिति किम् । पूर्वाद्ध्वसिद्धः । अपराह्णसिद्धः सप्तमीस्वरः कृत्स्वरेण बाधितः
पुनरयं विधीयते† ॥
परिप्रत्युपापा वर्ज्यमानाहोरात्रावयवेषु ॥ ३३ ॥
परि प्रति उप आप इत्येते पूर्वपदभूता वर्ज्यमानवाचिनि अहरवयववा-
चिनि रात्र्यवयववाचिनि चोत्तरपदे प्रकृतिस्वरा भवन्ति । परिन्त्रिगर्तं वृष्टो
देवः । परिसौवीरम् । परिसावेसेनि । प्रति । प्रतिपूर्वाह्णम् । प्रत्यपराह्णम् ।
प्रतिपूर्वरात्रम् । प्रत्यपररात्रम् । उप । उपपूर्वाह्णम् । उपापराह्वम् । उपपूर्वरा-
त्रम् । उपापररात्रम् । अप । अपत्रिगत्तं वृष्टो देवः । अपसौवीरम् । अपसा-
वेसेनि । निपाता आद्युदात्ता उपसर्गाश्चाभिवर्जमिति चाद्युदात्तानि पूर्वप-
दानि । तत्पुरुषे बहुव्रीहौ च सिद्धत्वादव्ययीभावार्थोयमारम्भः । तत्रापपरी
वर्जने वर्त्तेते इति तयोरेव वर्ज्यमानमुत्तरपदं नेतरयोः । अहोरात्रावयवा अपि
वर्ज्यमाना एव तयोर्भवन्तीति न पृथगुदाह्रियते । वर्ज्यमानाहोरात्रावयवे-
ष्विति किम् । प्रत्यग्नि शलभाः पतन्ति । परिखनमित्यत्र वनं समासइत्येत्वद्भवति ॥
राजन्यबहुवचनद्वन्द्वेन्धकवृष्णिषु ॥ ३४ ॥
राजन्यवाचिनां बहुवचनान्तानां यो द्वन्द्वो ऽन्धकवृष्णिषु वर्त्तते तत्र
पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । श्वाफल्कचैत्रकरोधकाः । शिनिवासुदेवाः ।
श्वाफल्कशब्दश्चैत्रकशब्दश्च चष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्चेति ण्यणन्तावन्तोदात्तौ ।
शिनिशब्द आद्युदात्तः स तदपत्येष्वभेदेन वर्त्तते । राजन्यइति किम् । द्वैप्यहै-
मायनाः ‡ । द्वीपे भवा इति द्वीपादनुसमुद्रं यञ् । हेमेरपत्यं युवा हेमा-
यनाः । अन्धकवृष्णय एते न तु राजन्याः । राजन्यग्रहणमिहाभिषिक्तवंश्यानां
क्षत्रियाणां ग्रहणार्थम् । एते च नाभिषिक्तवंश्याः । बहुवचनग्रहणं किम् ।

• कलशीपक्व इति पा० २ । अयमेव पदमञ्जरीसंमतः ।
  † प्रतिप्रसूयते । पा० २ । ‡ द्वैप्यमैमायनाः पा० २ ।

loop?
And the cluster: look at "ङ्क": below/after it is "थ्यौ" or "व्यौ"?
Wait, look at 'व्य' in "द्व्यच" or "भव्य": it's 'व्य'. In line 21, it has a circular belly like 'व्यौ' or 'थ्यौ'.
Let's print "सावर्णिमायङ्कव्यौ" or faithfully as it appears? Usually in OCR/transcription, standardizing obvious ligatures while preserving the text of the print is best. Let's transcribe "सावर्णिमायङ्कव्यौ" or "सावर्णैमायङ्कथ्यौ"? Look closely at the scan: the first vowel on ण has two slanting strokes on the right and an i-matra arc on the left! Wait, no, it's an i-matra that has a broken arc, and a repha, making it look like double matra. But let's check: "सावर्णिमायङ्कव्यौ" is the exact gana word.

Line 22:
"अवन्तेरपत्यानि बहूनि तन्निवासो जनपदो ऽवन्तयः । तथा ऽश्मकाः । पैल-"

Line 23:
"श्यापर्णेयाः । युवद्वन्द्वोयम् । पीलाया अपत्यं पैलस्तस्यापत्यं युवेति अणो"
Wait,

स्य. स्त्रीकुमारम् । स्त्रीशब्दोन्तोदात्तः । मौदपैप्पलादाः । मुदस्यापत्यं मौदिः । तस्य छात्रा मौदाः । तथापैप्पलादाः । मौदपैप्पलादा इति द्विः पठ्यते तस्य प्रयो- जनं पक्षे समासान्तोदात्तत्वमेव यथा स्यादिति । वत्सजरत् । वत्सश्च जरंश्च, वत्सशब्दोन्तोदात्तः । सौश्रुतप्रार्थिवाः । सुश्रुतस्य पृथोश्च छात्राः । प्राग्दीव्यतो ऽण् । जरामृत्यु । याज्यानुवाक्ये । यजेर्यदन्तः । यज्याचेति कुत्वाभावः । तित्स्वरितमित्यन्तस्वरितः । अनुवाक्येति वचेरनुपूर्वाद् यत् । आचार्योपसर्जना- Wait, look at L27: वचेरनुपूर्व्वाद्- it has a double va:पूर्व्वाद्`.
न्तेवासिनामिह पाठः प्रपञ्चार्थः ॥
महान् व्रीह्यपराह्णपृष्टीष्वासजाबालभारभारत-
हैलिहिलरौरवप्रवृद्धेषु ॥ ३८ ॥
प्रकृत

तेषूत्तरपदेषु प्रकृतिस्वरं भवति । महाव्रीहिः । महापराह्णः । महासृष्टिः ।
महेष्वासः । महाजाबालः । महाभारः । महाभारतः । महाहैलिहिलः । महा-
रौरवः । महाप्रवृद्धः । महच्छब्दोऽन्तोदात्तः । तस्य प्रतिपदोक्तो यः समासः
सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टा इति तत्रैव स्वरस्तेनेषां षष्ठीसमासे ऽन्तोदात्त एव
भवति । महतो व्रीहिः, महद्व्रीहिरिति । कर्मधारये निष्ठेत्ययमपि श्रेण्यादि-
समासे विधिरिति प्रवृद्धशब्द इह पठ्यते ॥
क्षुल्लकश्च वैश्वदेवे ॥ ३९ ॥
क्षुल्लकइत्येतत्पूर्वपदं महांश्च वैश्वदेवउत्तरपदे प्रकृतिस्वरं भवति ।
क्षुल्लकवैश्वदेवम् । महावैश्वदेवम् । क्षुधं लातीति क्षुल्लः । तस्मादज्ञाता-
दिषु प्रागिवात्कन्तोदात्तः क्षुल्लकशब्दः ॥
उष्ट्रः सादिवाम्योः ॥ ४० ॥
उष्ट्रशब्दः पूर्वपदं सादिवाम्योरुत्तरपदयोः प्रकृतिस्वरं भवति । उष्ट्र-
सादि । उष्ट्रवामि । उष्ट्रशब्द उषेः ष्ट्रन्प्रत्ययान्त आद्युदात्तः कर्मधारयोयं
षष्ठीसमासो वा ॥
गौः सादसादिसारथिषु ॥ ४१ ॥
गोशब्दः पूर्वपदं साद सादि सारथि इत्येतेषूत्तरपदेषु प्रकृतिस्वरं
भवति । गोः सादः, गोसादः । गां सादयतीति वा गोसादः । गोः सादिः,
गोसादिः । गोसारथिः ॥
कुरुगार्हपतरिक्तगुर्वसूतजरत्यश्लीलदृढरूपा पारेवडवा
तैतिलकद्रूः पण्यकम्बलो दासीभाराणां च ॥ ४२ ॥
कुरुगार्हपत रिक्तगुह असूतजरती अश्लीलदृढरूपा पारेवडवा तैतिलकद्रू
पण्यकम्बल इत्येते समासास्तेषां दासीभारादीनां च पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं
भवति । कुरूणां गार्हपतं, कुरुगार्हपतम् । कृञोवृश्चेति कुरुशब्दः कुप्रत्ययान्तो-
न्तोदात्तः ॥ कुरुवृज्योगार्हपतरिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ वृजीनां गार्हपतं, वृजिगा-
र्हपतम् । वृजिशब्द आद्युदात्तः । रिक्तो गुहः, रिक्तगुहः । रिक्ते विभाषेति
पूर्वपदमाद्युदात्तमन्तोदात्तं वा । असूता जरती, असूतजरती । अश्लीला दृढ-
रूपा, अश्लीलदृढरूपा । अश्लीलशब्दो नञ्समासत्वादाद्युदात्तः । श्रीर्यस्यास्ति
तत् श्लीलम् । सिध्मादेराकृतिगणत्वाल्लच् । कपिलादित्वाच्च लत्वम् । अश्ली-
लदृढरूपेति हि संस्थानमात्रेण शोभना निःश्रीका लावण्यरहितेत्युच्यते ।
पारेवडवेव, पारेवडवा । निपातनादिवार्थे समासो विभक्त्यलोपश्च । पारशब्दो
घृतादित्वादन्तोदात्तः । तैतिलानां कद्रूः, तैतिलकद्रूः । तितिलिनोपत्यं छात्रो

५५० ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥
वा सैतिल इत्यणन्तः । पयस्यकम्बलः । पयस्यशब्दो यदन्तत्वादाद्युदात्तः ।
पयस्यकम्बलः ॥ संज्ञायामिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ अन्यत्र पषितव्ये कम्बले समा-
सान्तोदात्तत्वमेव प्रतिपदोक्ते हि कृत्यानां समासे द्वितीया कृत्या इत्येष
विहितः स्वरितः । दास्या भारो, दासीभारः । देवहूतिः । देवजूतिः । देव-
सूतिः । देवनीतिः । अन्तोदात्तं पूर्वपदम् । वसुनीतिः । वसुशब्द चाद्यु-
दात्तः । शृस्वृस्निहित्रप्यसिवसीत्यत्र हि धान्ये निदिति वर्तते । ओषधिः ।
ओषो धीयते ऽस्यामिति कर्मण्यधिकरणे चेति किप्रत्ययः । ओषशब्दो घञ-
न्तत्वादाद्युदात्तः । चन्द्रमाः । चन्द्रे मोसिरित्यसिप्रत्ययान्तोयम् । चन्द्रशब्द-
स्स्फिक्प्रत्ययान्तत्वादन्तोदात्तः । यस्य तत्पुरुषस्य पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वमिष्यते न
च विहितं स सर्वो दासीभारादिषु द्रष्टव्यः ॥
चतुर्थी तदर्थे ॥ ४३ ॥
चतुर्थ्यन्तं पूर्वपदं तदर्थेऽउत्तरपदे तदभिधेयार्थे यत्सद्भाविन्युत्तरपदे प्रकृति-
स्वरं भवति । तदिति चतुर्थ्यन्तस्यार्थः परामृश्यते । यूपदारु । कुण्डलहिरण्यम् ।
यूपशब्द आद्युदात्तः । कुसुयुभ्यश्चेत्यत्र निदिति वर्तते । कुण्डलशब्दोऽपि वृषा-
दिभ्यश्चिदिति कलप्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः । रथदारु । वल्लीहिरण्यम् । रथशब्द-
आद्युदात्तः । इनिकुषीत्यादिना क्थन्प्रत्ययः । वल्लीशब्दो डीषः स्वरेणान्तोदात्तः ।
तदर्थेति किम् । कुबेरवलिः । प्रकृतिविकारभावे स्वरोऽयमिष्यते ॥
अर्थे ॥ ४४ ॥
चतुर्थीति वर्तते । अर्थशब्दउत्तरपदे चतुर्थ्यन्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं
भवति । मात्रे इदं, मात्रर्थम् । देवतार्थम् । अतिथ्यर्थम् । मातृपितृशब्दाव-
न्तोदात्तावुणादिषु निपातितौ । देवताशब्दो लित्स्वरेण मध्योदात्तः । अति-
थिरित्यतेरिथिञ्चितीथिन्प्रत्ययान्तः । तदर्थविशेषा एव दारुहिरण्यादयो भवन्ति
न त्वर्थशब्दवाच्यं सामान्यमित्यतदर्थार्थोऽयमारम्भः । के चित्पुनराहुः । ज्ञाप-
कार्थमिदमेतदनेन ज्ञाप्यते पूर्वो विधिः प्रकृतिविकृत्योः समासे भवति । अश्व-
घासः । श्वश्रूसुरमित्यत्र सत्यपि तदर्थे न भवति ॥
क्ते च ॥ ४५ ॥
क्तन्ते चोत्तरपदे चतुर्थ्यन्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । गोहितम् ।
अश्वहितम् । मनुष्यहितम् । गोरक्षितम् । अश्वरक्षितम् । वनं तापसरक्षितम् ।
अश्वशब्द आद्युदात्तो मनुष्यशब्दोऽन्तस्वरितः । परिशिष्टपूर्वपदमन्तोदात्तम् ।
गोभ्यो रक्षितमिति संप्रदाने चतुर्थी ॥
कर्मधारये ऽनिष्ठा ॥ ४६ ॥

॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ ५५१
कर्मधारये समासे क्तान्तउत्तरपदे ऽनिष्ठान्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति ।
श्रेणिकृताः । एककृताः । पूगकृताः । निधनकृताः श्रेणिशब्द चाद्युदात्तः ।
एकपूगशब्दावन्तोदात्तौ । निधनशब्दोयं मध्योदात्तः । कर्मधारयइति किम् ।
श्रेण्या कृतं श्रेणिकृतम् । अनिष्ठेति किम् । कृताकृतम् ॥
अहीने द्वितीया ॥ ४७ ॥
अहीनवाचिनि समासे क्तान्तउत्तरपदे द्वितीयान्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं
भवति । कष्टश्रितः । त्रिशकलपतितः । ग्रामगतः । कष्टशब्दो ऽन्तोदात्तः ।
त्रीणि शकलान्यस्येति, त्रिशकलः । बहुव्रीहिस्वरेणाद्युदात्तः । ग्रामशब्दो
नित्स्वरेणाद्युदात्तः । अहीनइति किम् । कान्तारातीतः । योजनातीतः * ॥
द्वितीयानुपसर्गेइति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् । सुखप्राप्तः । दुःखप्राप्तः ।
सुखापन्नो दुःखापन्नः । क्तान्तस्यायेत्यस्यापवादोयम् ॥
तृतीया कर्मणि ॥ ४८ ॥
कर्मवाचिनि क्तान्तउत्तरपदे तृतीयान्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति ।
अहिहतः । वज्रहतः † । महाराजहतः । नखनिर्भिन्नः । दात्रलूना । आहि
श्रिहन्भ्यां ह्रस्वश्चेति अहिरन्तोदात्तो व्युत्पादितः । के चित्त्वाद्युदात्तमि-
च्छन्ति । वज्रो रकूप्रत्ययान्तः । महाराजष्टच्प्रत्ययान्तः । नास्य खमस्तीति
बहुव्रीहौ नकुलनखेति नखशब्दो निपातितः । तेन नङ्सुभ्यामित्यन्तोदात्तः ।
दात्रशब्दो दाम्नीशसेति ष्ट्रन्प्रत्ययान्तः । कर्मणीति किम् । रथेन यातो रथ-
यातः । गत्यर्थत्वात्कर्तरि क्तः ॥
गतिरनन्तरः ॥ ४९ ॥
क्ते कर्मणीति वर्तते । कर्मवाचिनि क्तान्तउत्तरपदे गतिरनन्तरः पूर्वपदं
प्रकृतिस्वरं भवति । प्रकृतः । प्रहृतः । अनन्तर इति किम् । अभ्युद्धृतः । समु-
द्धृतः । समुदाहृतः । व्यवहितस्य गतेरयं स्वरो न भवति । अनन्तरे पुनरिष्यते ।
कारकपूर्वस्य तु सति शिष्टत्वात् थाथादिस्वर एव भवति दूरादागत इति ।
अनन्तरग्रहणसामर्थ्यादेव कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापीत्येतन्नाश्रीयते । कर्मणी-
त्येव । प्रकृतः कटं देवदत्तः । थाथादिस्वरापवादो योगः ॥
तादौ च निति कृत्यतौ ॥ ५० ॥
तकारादौ च तुशब्दवर्जिते निति कृति परतो गतिरनन्तरः प्रकृतिस्वरो
भवति । प्रकर्त्ता । प्रकर्त्तुम् । प्रकृतिः । प्रकर्त्तेति तृवन्तः । कृत्स्वरबाधनार्थं वच-
नम् । तादाविति किम् । प्रजल्पकः । नितीति किम् । प्रकर्ता । तृजन्तः ।

• हीनं त्यक्तं विभक्तमित्यनर्थान्तरमित्यधिकं पुस्तकान्तरे ।
  † बद्धहतः । पाठ २ ।

ावद्" - "आहाव" / "आह्राव"! "आहावो वै देवानां..."
Wait, Panini sutra:
Is there a sutra:
"आह्रावे..."?
Wait! "आह्राव" from "आ + ह्वे" with घञ्:
"ह्वः संप्रसारणं च" -> "आहाव"?
Wait! Panini 8.2.something: "आह्वान"?
Wait, what about 6.2.50?
Could Sutra 6.2.50 be:
"आह्रावे तादर्थ्ये"? Or "आहावे तादर्थ्ये"?
Wait! Look at the vritti in line 1:
"ह्रस्वत्वमुपदेशे तादर्थ्यम् । इहापि यथा स्यात्, प्रलपिता प्रलपितुमिति ।"
Wait, why does it say "तादर्थ्यम्"?
If the sutra has "तादर्थ्ये", then the vritti explains "तादर्थ्यम्"!
And then:
"आहाविति किम् । आगन्तुः ॥"
Wait! If the sutra is "आहावे...", then the pratyudāharaṇa for "आहावे" is:
"आहाविति किम् । आगन्तुः ॥" (Wait, in "आगन्तुः" there is no "आहाव", it's just general movement/coming!).
Wait, but why

॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ ५५३
कतरकतमौ कर्मधारये ॥ ५७ ॥
कतरशब्दः कतमशब्दश्च पूर्वपदं कर्मधारये समासे ऽन्यतरस्यां प्रकृ-
तिस्वरं भवति । कतरकठः । २ । कतमकठः * । २ । कर्मधारयग्रहणमुत्तरार्थ-
मिह तु प्रतिपदोक्तत्वादेव सिद्धम् ॥
आर्यो ब्राह्मणकुमारयोः ॥ ५८ ॥
आर्यशब्दः पूर्वपदं ब्राह्मणकुमारशब्दयोः कर्मधारये समासे ऽन्यतरस्यां
प्रकृतिस्वरं भवति । आर्यब्राह्मणः । २ । आर्यकुमारः । २ । आर्यशब्दो ण्यदन्तो-
ऽन्तस्वरितः । आर्य इति किम् । परमब्राह्मणः । परमकुमारः । ब्राह्मणकुमारयो-
रिति किम् । आर्यक्षत्रियः । कर्मधारयइत्येव । आर्यस्य ब्राह्मण, चार्यब्राह्मणः ॥
राजा च ॥ ५९ ॥
राजा च पूर्वपदं ब्राह्मणकुमारयोरुत्तरपद्योः कर्मधारये समासे ऽन्य-
तरस्यां प्रकृतिस्वरं भवति । राजब्राह्मणः । २ । राजकुमारः । २ । कर्मधारय-
इत्येव । राज्ञो ब्राह्मणो, राजब्राह्मणः । राजकुमारः । पृथग्योगकरणमुत्तरार्थम् ॥
षष्ठी प्रत्येनासि ॥ ६० ॥
राजेति वर्तते, ऽन्यतरस्यामिति च । षष्ठ्यन्तो राजशब्दः पूर्वपदं प्रत्ये-
नस्युत्तरे ऽन्यतरस्यां प्रकृतिस्वरं भवति । राज्ञः प्रत्येनाः, राजप्रत्ये

५५४ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥
राजगुणाध्यारोपेणोत्तरपदार्थस्य प्रशंसा। षष्ठीसमासे च राजयोग्यताया तस्य।
राजेति किम्। परमनापितः। प्रशंसायामिति किम्। राजनापितः। शिल्पि-
नित्येव। राजहस्ती॥
आदिरुदात्तः ॥ ६४ ॥
आदिरुदात्त इत्येतदधिकृतमित उत्तरं यद्वक्ष्यामस्तत्र पूर्वपदस्यादिरु-
दात्तो भवतीत्येवं तद्वेदितव्यम्। वक्ष्यति सप्तमीहारिणौ धर्म्येऽहरणे इति।
स्तूपेशाखः। मुकुटेकार्षापणम्। याजिकाश्वः। वैयाकरणहस्ती। दृषदिमाषकः।
आदिरिति प्रागन्ताधिकारात्। उदात्त इति प्रकृत्या भगलमिति यावत् ॥
सप्तमीहारिणौ धर्म्ये ऽहरणे ॥ ६५ ॥
सप्तम्यन्तं हारिवाचि च पूर्वपदं धर्म्यवाचिनि हरणशब्दादन्यस्मिन्नुत्तरपदे
आद्युदात्तं भवति। हारीति देयं यः स्वीकरोति सोऽभिधीयते। धर्म्यमित्या-
चारनियतं देयमुच्यते, धर्मो ह्यनुवृत्त आचारस्तस्मादनपेतं तेन वा प्राप्यमिति।
स्तूपेशाखः। मुकुटेकार्षापणम्। हलेद्विपदिका। हलेत्रिपदिका। दृषदिमा-
षकः। संज्ञायामिति सप्तमीसमासः, कारनाम्नि चेति विभक्तेर्लुक्। हारिणि।
याजिकाश्वः। वैयाकरणहस्ती। मातुलाश्वः। पितृव्यगवः। क्व चिदयमाचारो
व्यवस्थितस्तूपादिषु शाखादि दातव्यं याजिकादीनामश्वादीति। धर्म्येति
किम्। स्तम्बेरमः। कर्मकरवर्त्तितकः*। अहरणेति किम्। वाडवहरणम्।
वडबाया अयं वाडवः। तस्य बीजनिषेकादुत्तरकालं शरीरपुष्ट्यर्थं यद्दीयते हर-
णमिति तदुच्यते। परोऽपि कृत्स्वरो हारिस्वरेण बाध्यते विप्रतिषेधेनेत्येतदह-
रणत्यनेन ज्ञाप्यते, तेन वाडवहार्यमिति हारिस्वरः सिद्धो भवति ॥
युक्ते च ॥ ६६ ॥
युक्तवाचिनि च समासे पूर्वपदमाद्युदात्तं भवति। गोवल्लवः। चाश्व-
वल्लवः। गोमहिन्दः। अश्वमहिन्दः। गोसंख्यः। चाश्वसंख्यः। युक्त इति
समाहितः कर्त्तव्ये तत्परो यः स उच्यते॥
विभाषा ऽध्यक्षे ॥ ६७ ॥
अध्यक्षशब्दउत्तरपदे विभाषा पूर्वपदमाद्युदात्तं भवति। गवाध्यक्षः। २।
अश्वाध्यक्षः। २॥
पापं च शिल्पिनि ॥ ६८ ॥
पापशब्दः शिल्पियाचिन्युत्तरपदे विभाषा ऽऽद्युदात्तो भवति पापना-

• वर्त्तितको नाम मूले स्थूलो ऽग्रे सूक्ष्म ओदनपिण्डः स कर्मकराय दीयते ऽन्यथा कर्म
  न कुर्यादिति न त्वयं धर्म इति पदमञ्जरी।

पितः । २ । पापकुलालः । २ । पापाच्छङ्गे कुत्सितैरिति प्रतिपदोक्तः पापश-
ब्दस्य समानाधिकरणसमास इति षष्ठीसमासे न भवति । पापस्य नापितः,
पापनापित इति ॥
गोत्रान्तेवासिमाणवब्राह्मणेषु क्षेपे ॥ ६९ ॥
गोत्रवाचिन्यन्तेवासिवाचिनि चोत्तरपदे माणवब्राह्मणयोश्च क्षेपवाचिनि
समासे पूर्वपदमाद्युदात्तं भवति । जङ्घावात्स्यः । यो जङ्घादानं ददान्यह-
मिति वात्स्यः संपद्यते स जङ्घावात्स्य इति क्षिप्यते । भार्यासौश्रुतः ।
सुश्रुतापत्यस्य भार्याप्रधानतया क्षेपः । वशाब्राह्मणकृतयः । ब्राह्मणकृतशब्दः शुना-
दिषु पठ्यते । गोत्र । अन्तेवासि । कुमारीदात्ताः । काम्बलचारायणीयाः ।
घृतरौढीयाः । ओदनपाणिनीयाः । कुमार्यादिलाभकामा ये दात्तादिभिः
प्रोक्तानि शास्त्राण्यधीयते तच्छिष्यतां वा प्रतिपद्यन्ते

५५६ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥
अके जीविकार्थे ॥ ७३ ॥
अकप्रत्ययान्तउत्तरपदे जीविकार्थवाचिनि समासे पूर्वपदमाद्युदात्तं
भवति। दन्तलेखकः। नखलेखकः। अवस्करशोधकः। रमणीयकारकः। दन्तले-
खनादिभिर्येषां जीविका त एवमुच्यन्ते। नित्यं क्रीडाजीविकयोरिति समासः। अक-
इति किम्। रमणीयकर्ता। जीविकार्थेरति किम्। इशुभक्तिका मे धारयसि ॥
प्राचां क्रीडायाम् ॥ ७४ ॥
प्राग्देशवर्तिनां या क्रीडा तद्वाचिनि समासे ऽकप्रत्ययान्तउत्तरपदे पूर्व-
पदमाद्युदात्तं भवति। उद्दालकपुष्पभञ्जिका। वीरखपुष्पप्रचायिका। शाल-
भञ्जिका। तालभञ्जिका। संज्ञायामिति ण्वुल्, नित्यं क्रीडाजीविकयोरिति
षष्ठीसमासः। प्राचामिति किम्। जीवपुत्रप्रचायिका। इयमुदीचां क्रीडा।
क्रीडायामिति किम्। तव पुष्पप्रचायिका। पर्याये ण्वुच्प्रत्ययो भवति ॥
ञ्यौ नियुक्ते ॥ ७५ ॥
ञ्यन्तउत्तरपदे नियुक्तवाचिनि समासे पूर्वपदमाद्युदात्तं भवति। छत्र-
धारः। तूणीधारः। कमण्डलुधारः। भृङ्गारधारः। नियुक्तो ऽधिकृतः स च
कस्मिंश्चित्कर्त्तव्ये तत्परो न भवतीति नियुक्तत्यनेन सिद्ध्यति *। नियुक्तइति
किम्। काण्डलावः। शरलावः॥
शिल्पिनि चाकृञः ॥ ७६ ॥
शिल्पियाचिनि समासे ऽणन्तउत्तरपदे पूर्वपदमाद्युदात्तं भवति स
चेदण् कृञो न भवति। तन्तुवायः। सूत्रवायः। बालवायः। शिल्पिनीति
किम्। काण्डलावः। अकृञ इति किम्। कुम्भकारः। अयस्कारः ॥
संज्ञायां च ॥ ७७ ॥
संज्ञायां विषये ऽणन्तउत्तरपदे ऽकृञः पूर्वपदमाद्युदात्तं भवति। तन्तुवायो
नाम कीटः। वालवायो नाम पर्वतः। अकृञ इत्येव। रथकारो नाम ब्राह्मणः ॥
गोतन्तियवं पाले ॥ ७८ ॥
गो तन्ति यव इत्येतानि पूर्वपदानि पालशब्दउत्तरपदे आद्युदात्तानि
भवन्ति। गोपालः। तन्तिपालः। यवपालः। अनियुक्तार्थ आरम्भः। गोतन्ति-
यवमिति किम्। वत्सपालः। पालइति किम्। गोरथः ॥
खिनि ॥ ७९ ॥
खिन्नन्तउत्तरपदे पूर्वपदमाद्युदात्तं भवति। फलहारी। पर्णहारी ॥

• नियुक्त इत्यनेन सिद्ध्यतीत्यस्य स्थाने युक्त इत्यनेन न सिद्ध्यतीति पा० २।

Here is the line-by-line transcription of the text from the image:

॥ काशिका ॥ ६ । २ ॥ ५५७
उपमानं शब्दार्थप्रकृतावेव ॥ ८० ॥
उपमानवाचि पूर्वपदं शब्दार्थप्रकृतावेव णिनन्तउत्तरपदमाद्युदात्तं
भवति । पुष्पहारी । उपमानं नियम्यते । उष्ट्रक्रोशी । ध्वाह्ररावी । खरनादी ।
उपमानग्रहणमस्य पूर्वस्य च योगस्य विषयविभागार्थम् । शब्दार्थप्रकृताविति
किम् । शुकवञ्ची । वृकमेशी । प्रकृतिग्रहणं किम् । प्रकृतिरेव यत्रोपसर्गेणनिर-
पेक्षा शब्दार्था भवति तत्रैव यथा स्याद् इह मा भूद् गर्दभोच्चारी कोकिला-
भिव्याहारीति । एवकारकरणमुपमानावधारणार्थम् । शब्दार्थप्रकृतौ त्वनुपमा-
नमुपमानं चाद्युदात्तं भवति । सिंहविनर्दी । पुष्कलजल्पी ॥
युक्तारोह्यादयश्च ॥ ८१ ॥
युक्तारोह्यादयः समासा आद्युदात्ता भवन्ति । युक्तारोही । आगत-
[

५५८ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥
इत्यर्थः । अनिवसन्त इति किम् । दाक्षिग्रामः । माहकिग्रामः । दाक्ष्यादयो
वसन्ति यस्मिन्ग्रामे स तेषामिति व्यपदिश्यते ॥
घोषादिषु च ॥ ८५ ॥
घोषादिषु चोत्तरपदेषु पूर्वपदमाद्युदात्तं भवति । दाक्षिघोषः । दाक्षि-
कटः । दाक्षिपल्वलः * । दाक्षिह्रदः । दाक्षिबदरी । दाक्षिपिङ्गलः । दाक्षिपि-
शङ्गः । दाक्षिशालः । दाक्षिरथः । दाक्षिशिल्पी । दाक्ष्यश्वत्थः । कुन्दतृणम् । दा-
क्षिशाल्मली । आश्रममुनिः । शाल्मलिमुनिः । दाक्षिपूंसा । दाक्षिकूटः । यान्यत्र
निवासनामधेयानि तेषु निवसद्वाचीन्यपि पूर्वपदान्याद्युदात्तानि भवन्ति । अनि-
वसन्त इति नानुवर्त्तयन्ति के चित् । अपरे पुनरनुवर्त्तयन्ति ॥
छात्र्यादयः शालायाम् ॥ ८६ ॥
शालायामुत्तरपदे छात्र्यादय आद्युदात्ता भवन्ति । छात्रिशाला । ऐलि-
शाला । भार्य्यिशाला । छात्रि । ऐलि । भार्य्यि । व्याडि । आपिशलि । आश्र-
थिङ । आपारि । गौमि । यदा शालान्तस्तत्पुरुषो नपुंसकलिङ्गो भवति तदापि
तत्पुरुषे शालायां नपुंसकइत्येतस्मात्पूर्वविप्रतिषेधेन पूर्वपदमाद्युदात्तं भवति ।
छात्रिशालम् । ऐलिशालम् ॥
प्रस्थे ऽवृद्धमकर्क्यादीनाम् ॥ ८७ ॥
प्रस्थशब्दउत्तरपदे कर्क्यादिवर्जितमवृद्धं पूर्वपदमाद्युदात्तं भवति ।
इन्द्रप्रस्थः । कुण्डप्रस्थः । हृदप्रस्थः । सुवर्णप्रस्थः । अवृद्धमिति किम् । दाक्षि-
प्रस्थः । माहकिप्रस्थः । अकर्क्यादीनामिति किम् । कर्कीप्रस्थः । मघीप्रस्थः ।
कर्की । मघी । मकरी । कर्कन्धू । शमी । करीर । कटुक । कुरञ् † । बदर ॥
मालादीनां च ॥ ८८ ॥
प्रस्थइति वर्तते । प्रस्थउत्तरपदे मालादीनामादिरुदात्तो भवति । माला-
प्रस्थः । शालाप्रस्थः । माला । शाला । शोणा । द्राक्षा । क्षौमा । चामा । काञ्ची ।
एक । काम । वृद्धार्थ आरम्भः । एकशोणाशब्दयोरेङ् प्राचां देशइति वृद्धसंज्ञा ॥
अमहन्नवं नगरे ऽनुदीचाम् ॥ ८९ ॥
नगरशब्दउत्तरपदे महन्नवशब्दवर्जितं पूर्वपदमाद्युदात्तं भवति तच्चे दु-
दीचां न भवति । सुह्मनगरम् । पुण्ड्रनगरम् ‡ । अमहन्नवमिति किम् । महा-
नगरम् । नवनगरम् । अनुदीचामिति किम् । नान्दीनगरम् । कान्तीनगरम् ॥

• दाक्षिवल्लभः । पा० २ ।
  † कदल । पा० २ ।
  ‡ विराटनगरमिति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।

अर्मे चावर्णं द्व्यच्त्र्यच् ॥ ९० ॥
अर्मशब्दउत्तरपदे द्व्यच् त्र्यच् पूर्वपदमवर्णान्तमाद्युदात्तं भवति । दत्ता-
र्मम् । गुप्तार्मम् । कुक्कुटार्मम् । वायसार्मम् । अवर्णमिति किम् । बृहदर्मम् ।
द्व्यच्त्र्यजिति किम् । कपिञ्जलार्मम् । अमहन्नवमित्येव । महार्मम् । नवार्मम् ॥
न भूताधिकसंजीवमद्राश्मकज्जलम् ॥ ९१ ॥
भूत अधिक संजीव मद्र अश्मन् कज्जल इत्येतानि पूर्वपदानि चर्म-
शब्दउत्तरपदे नाद्युदात्तानि भवन्ति । भूतार्मम् । अधिकार्मम् । संजीवार्मम् ।
मद्रार्मम् । अश्मार्मम् । मद्राश्मग्रहणं संघातविगृहीतार्थम् । मद्राश्मार्मम् ।
कज्जलार्मम् । समासान्तोदात्तत्वमेवात्र भवति ॥ आद्युदात्तप्रकरणे दिवोदा-
सादीनां छन्दस्युपसंख्यानम् ॥ * ॥ दिवोदासाय गायत । वध्यश्वाय दाशुषे ॥
अन्ततः ॥ ९२ ॥
अन्त इत्यधिकृतमित उत्तरं यद्वक्ष्यामस्तत्र पूर्वपदस्यान्त उदात्तो भव-
तीत्येवं वेदितव्यम् । वक्ष्यति सर्वं गुणकार्त्स्न्ये । सर्वश्वेतः । सर्वकृष्णः । प्रागु-
त्तरपदादिरित्येतस्मादयमधिकारो वेदितव्यः ॥
सर्वं गुणकार्त्स्न्ये ॥ ९३ ॥
सर्वशब्दः पूर्वपदं गुणकार्त्स्न्ये वर्त्तमानमन्तोदात्तं भवति । सर्वश्वेतः ।
सर्वकृष्णः । सर्वमहान् । सर्वमिति किम् । परमश्वेतः । आश्रयव्याप्त्या परमत्वं
श्वेतस्येति । गुणकार्त्स्न्ये वर्त्तते । गुणग्रहणं किम् । सर्वसौवर्णः । सर्वर-
जतः । कार्त्स्न्य इति किम् । सर्वेषां श्वेततरः सर्वश्वेतः । गुणोत्तरेण समास-
स्तरलोपश्च वक्तव्य इत्येवमत्र समासस्तरब्लोपश्च ॥
संज्ञायां गिरिनिकाययोः ॥ ९४ ॥
संज्ञायां विषये गिरि निकाय इत्येतयोरुत्तरपदयोः पूर्वपदमन्तोदात्तं
भवति । अञ्जनागिरिः भञ्जनागिरिः । निकाये । शार्पिण्डिनिकायः ।
मौण्डिनिकायः । चिक्किल्लिनिकायः * । संज्ञायामिति किम् । परमगिरिः ।
ब्राह्मणनिकायः ॥
कुमार्यां वयसि ॥ ९५ ॥
कुमार्यामुत्तरपदे वयसि गम्यमाने पूर्वपदमन्तोदात्तं भवति । वृद्धकु-
मारी । जरत्कुमारी । कुमारीशब्दः पुंसा सहसंप्रयोगमात्रमुपप्रयुक्तोऽवृद्धादि-
भिर्वयोविशेषवचनैः समानाधिकरणो भवति । तच्च वय इह गृह्यते न कुमा-
रत्वमेव । वयसीति किम् । परमकुमारी ॥

• चिक्कलिनिकायः । पा० २।