काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

वश्यः । उदात्तन्निवृत्तिस्वरेणान्तोदात्तो भवति । प्रत्ययलक्षणमत्रापि नेष्यते ।
पथिप्रिय इत्यत्र पूर्वपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः पथिशब्दः ॥
अन्तश्च तवै युगपत् ॥ २०० ॥
तवैप्रत्ययान्तस्यान्तश्चशब्दादादिश्च युगपदुदात्तौ भवतः । कर्तवै ।
हर्तवै । प्रत्ययाद्युदात्तत्वापवादः । युगपद्ग्रहणं पर्यायनिवृत्त्यर्थम् । एकवर्ज-
मिति वचनाद्यौगपद्यं न स्यात् ॥
क्षयो निवासे ॥ २०१ ॥
क्षयशब्दो निवासे ऽभिधेये आद्युदात्तो भवति । क्षियन्ति निवस्-
न्त्यस्मिन्निति क्षयः पुंसि संज्ञायां घः प्रायेणेति घप्रत्ययान्तस्य प्रत्ययस्वरः प्राप्तः ।
क्षये जागृहि प्रपश्यन् । निवासइति किम् । क्षयो वर्त्तते दस्यूनाम् । एरज्चि-
त्ययमजन्तः ॥
जयः करणम् ॥ २०२ ॥
जयशब्दः करणवाची आद्युदात्तो भवति । जयन्ति तेनेति जयः ।
पुंसि संज्ञायां घः प्रायेणेति घस्तस्य प्रत्ययस्वरः प्राप्तः । जयोऽश्वः । करणमिति
किम् । जयो वर्त्तते ब्राह्मणानाम् । अत्राप्येरजित्ययमजन्तः ॥
वृषादीनां च ॥ २०३ ॥
वृष इत्येवमादीनामादिरुदात्तो भवति ॥ वृषः । जनः । ज्वरः । गहः ।
हयः । गयः । एते सर्वे पचाद्यच्प्रत्ययान्ताः । गय इत्यत्र गायतेर्निपातनाद्धे-
त्वम् । नयः । तयः । पयः । वेदः । अंशः । दवः । एते ऽपि तथैवाच्प्रत्य-
यान्ताः । सूद दृगुपधादिति कप्रत्ययान्तः । गुहाभिदादिरङ्प्रत्ययान्तः ॥ शम-
रखौ संज्ञायां समतौ भावकर्मणोः ॥ शमो भावे रणः कर्मणि घञन्तावेतौ
निपातनाद् भावकर्मणोर्भवतः । मन्त्रः पचाद्यजन्तः । शान्तिरिति क्तिजन्तः ।
कामः । यामः । घञन्तावेतौ । आराधाराकारा भिदादयः । वहो गोचरादिषु
घप्रत्ययान्तः । कल्पः । अ्रजन्तः । पादो घञन्तः । तत्र क्व चित्प्रत्ययस्वरः
प्राप्तः क्व चित्कर्षात्वतो घञोन्त उदात्त इति । वृषादिराकृतिगणः । अविहित-
माद्युदात्तत्वं वृषादिषु द्रष्टव्यम् ॥
संज्ञायामुपमानम् ॥ २०४ ॥
उपमानशब्दः संज्ञायामाद्युदात्तो भवति । चञ्चा । वद्रधिका । खर-
कुटी । दासी । उपमानशब्दा एते ऽउपमेयस्य संज्ञाः । तत्र इवे प्रतिकृताविति
यः कन् तस्य लुम्मनुष्येइति लुप् । यद्येवं किमर्थमिदमुच्यते प्रत्ययलक्षणेन
सिद्धमाद्युदात्तत्वम् । एतदेव ज्ञापयति क्व चिदिह स्वरविधौ प्रत्ययलक्षणं न

५३४ ॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥
भवतीति । तथा च पूर्वेणोदाहृतम् । संज्ञायामिति किम् । अग्निरर्माणवकः ।
उपमानमिति किम् । देवदत्तः ॥
निष्ठा च द्व्यजनात् ॥ २०५ ॥
निष्ठान्तं च द्व्यच् संज्ञायां विषये आयुदात्तं भवति स चेदादिराकारो
न भवति । दत्तः । गुप्तः । बुद्धः । प्रत्ययस्वरापवादः । निष्ठेति किम् । देवः ।
भीमः । द्व्यजिति किम् । चिन्तितः । रचितः । अनादिति किम् । आतः ।
आप्तः । संज्ञायामिति किम् । कृतम् । हृतम् ॥
शुष्कधृष्टौ ॥ २०६ ॥
आदिरुदात्त इति वर्तते । शुष्क धृष्ट इत्येतावायुदात्तौ भवतः ।
शुष्कः । धृष्टः । असंज्ञार्थ आरम्भः ॥
आशितः कर्ता ॥ २०७ ॥
आशितशब्दः कर्तृवाची आयुदात्तो भवति । आशितो देवदत्तः । अशे-
र्यङ्लुङ् पूर्वाद्द्विवक्षिते कर्मणि कर्तरि क्तः । तत्र याद्यर्धमिति प्राप्तः स्वरो
बाध्यते । कर्तेरीति किम् । आशितमन्नम् । आशितं देवदत्तेन । पूर्वेत्र
कर्मणि क्तः, उत्तरत्र भावे ॥
रिक्ते विभाषा ॥ २०८ ॥
रिक्तशब्दे विभाषा आदिरुदात्तो भवति । रिक्तः । रिक्तः । संज्ञायां
निष्ठा च द्व्यजनादित्यनेन पूर्वविप्रतिषेधेन नित्यमायुदात्तः ॥
जुष्टार्पिते चच्छन्दसि ॥ २०९ ॥
जुष्ट अर्पित इत्येते शब्दरूपे छन्दसि विषये विभाषा आयुदात्ते भवतः ।
जुष्टः । २ । अर्पितः । २ । छन्दसीति किम् । भाषायां प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्ततावेति ॥
नित्यं मन्त्रे ॥ २१० ॥
जुष्ट अर्पित इत्येते शब्दरूपे मन्त्रविषये नित्यमायुदात्ते भवतः । जुष्टं
देवाना,म॑र्पितं पितॄणाम् । पूर्वेणात्र विकल्पः प्राप्तः । के चिदत्र जुष्टेत्येतदेवानु-
वर्तयन्ति । अर्पितशब्दस्य विभाषा मन्त्रेपीच्छन्ति । अन्तोदात्तोपि ह्ययं
मन्त्रे पठ्यते । तस्मिन्त्साकं त्रिशता न शङ्कवोर्पिता इति ॥
युष्मदस्मदोर्ङसि ॥ २११ ॥
युष्मदस्मदो मडिक्प्रत्ययान्ते ऽन्तोदात्ते तयोर्ङसि परत आदिरुदात्तो
भवति । तव स्वम् । मम स्वम् ॥
ङयि च ॥ २१२ ॥

युष्मदस्मदोरिति वर्तते, आदिरुदात्त इति च। हे इत्येतस्मिंश्च परतो
युष्मदस्मदोरादिरुदात्तो भवति। तुभ्यम्। मह्यम्। पृथग्योगकरणं यथासंख्य-
शङ्कानिवृत्त्यर्थम् ॥
यतोनावः ॥ २१३ ॥
निष्ठा च द्व्यजनादित्यतो द्व्यच्ग्रहणमनुवर्त्तते । यत्प्रत्ययान्तस्य द्व्यच
आदिरुदात्तो भवति न चेन्नौशब्दात्परो भवति । अचो यत् । चेयम् । जेयम् ।
शरीरावयवाद्यत् । कण्ठ्यम् ॥ ओष्ठ्यम् । तित्स्वरितमित्यस्यापवादः । अनाव
इति किम् । नाव्यम् । द्व्यच इत्येव । चिकीर्ष्यम् । ललाट्यम् ॥
ईडवन्दवृशंसदुहां ण्यतः ॥ २१४ ॥
ईड वन्द वृ शंस दुह् इत्येतेषां यो ण्यत् तदन्तस्यादिरुदात्तो
भवति । ईड्यम् । वन्द्यम् । वार्यम् । शस्य

५३६ ॥ काशिका ॥ ६ । १ ॥
चङन्ते ऽन्यतरस्यामुपोत्तममुदात्तं भवति । मा हि चीकरताम् । २ ।
न माङ्योगदित्यटि प्रतिषिद्धे हि चेति निघाते ऽनुपदेशादिति लसार्वधातुकानु-
दात्तत्वे कृते चङ एव स्वरे प्राप्ते पक्षे धात्वकार उदात्तो भवति । उपोत्तमग्रह-
णाद्द्वयोर्न भवति । मा हि दधत् ॥
मतोः पूर्वमात्संज्ञायां स्त्रियाम् ॥ २१६ ॥
मतोः पूर्वं मकार उदात्तो भवति तच्चेन्मत्वन्तं स्त्रीलिङ्गे संज्ञा भवति ।
उदुम्बरावती । पुष्करावती । वीरणवती । शरावती । शरादीनां चेतिदीर्घः।
आदिति किम् । इतुमती । द्रुमवती । संज्ञायामिति किम् । खट्वावती ।
स्त्रियामिति किम् । शरावान् । मतोरिति किम् । गवाशिन ।
अन्तो ऽवत्याः ॥ २२० ॥
संज्ञायामित्येव । अवतीशब्दान्तस्य संज्ञायामन्त उदात्तो भवति शङ्गि-
रवती । खदिरवती । हंसवती । कारण्डवती । ङीपः पित्त्वादनुदात्तत्वे
प्राप्तम् । अवत्या इति किमुच्यते न वत्या इत्येवमुच्येत । नैवं शक्यमिहापि
स्यात् । राजवती । स्वरविधौ नलोपस्यासिद्धत्वाच्चायमवतीशब्दः । वत्वं पुनरा-
श्रयात्सिद्धम् ॥
ईवत्याः ॥ २२१ ॥
ईवतीब्शब्दान्तस्यान्त उदात्तो भवति स्त्रियां संज्ञायां विषये । अक्षी-
वती । रूपीवती । मुनीवती † ॥
चौ ॥ २२२ ॥
चावित्यञ्चतिर्लुप्तनकारो गृह्यते । तस्मिन्यतः पूर्वस्यान्त उदात्तो
भवति । दधीचः पश्य । दधीचा । दधीचे । मधूचः पश्य । मधूचा । मधूचे ।
उदात्तनिवृत्तिस्वरापवादोयम् ॥ चावतांवृददिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ दाधीचः ।
माधूचः । प्रत्ययस्वर एवात्र भवति ॥
समासस्य ॥ २२३ ॥
समासस्यान्त उदात्तो भवति । राजपुरुषः । ब्राह्मणकम्बलः । पण्डी-
स्वनः । पटहशब्दः । नदीघोषः । राजपषत् । ब्राह्मणसमित् । स्वरविधौ व्यञ्जन-
मविद्यमानवदिति हलन्तेऽप्यन्तोदात्तत्वं भवति । नानावद वरस्यापवादः ॥
इति काशिकायां वृत्तौ षष्ठस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ॥

* वेत्रवतीत्यधिकं पुस्तकान्तरे ।
† कपीवतीत्यधिकमेकस्मिन्पुस्तके ।

॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ ५३७
॥ अथ षष्ठाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥
बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदम् ॥ १ ॥
पूर्वपदग्रहणमत्र पूर्वपदस्ये स्वरे उदात्ते स्वरिते वा वर्तते । बहुव्रीहौ
समासे पूर्वपदस्य यः स्वरः स प्रकृत्या भवति, स्वभावेनावतिष्ठते, न विकार-
मनुदात्तत्वमापद्यते । समासान्तोदात्तत्वे हि सति अनुदात्तं पदमेकवर्जमिति
सो ऽनुदात्तः स्यादिति समासान्तोदात्तत्वापवादोऽयमारभ्यते । कार्ष्णाजिना-
सङ्गाः । कृष्णो मृगस्तस्य विकारः कार्ष्णः । प्राणिरजतादिभ्योऽनित्यञ्प्रत्य-
यान्तो ञित्स्वरेणाद्युदात्तः । यूपवलजः । यूपशब्द उणादिषु कुसुयुभ्यश्चेति
पप्रत्ययान्तः । तत्र च दीर्घ इति निदिति च वर्तते तेनाद्युदात्तः । ब्रह्मचा-
रिपरिकन्दः । ब्रह्मचारिशब्दः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः । स्नातक-
पुत्रः । स्नातशब्दः क्तप्रत्ययान्तो नित्स्वरेणाद्युदात्तः । अध्यापकपुत्रः ।
लित्स्वरेणाध्यापकशब्दो मध्योदात्तः । श्रोत्रियपुत्रः । श्रोत्रियशब्दो नित्त्वादा-
द्युदात्तः । मनुष्यनाथः । मनुष्यशब्दस्तित्स्वरितमिति स्वरितान्तः । उदात्तग्रहणं
स्वरितग्रहणं चात्रानुवर्त्तते, तेन सर्वानुदात्ते पूर्वपदे विधिरैष नास्तीति समासा-
न्तोदात्तत्वं भवति । समभाग इति समशब्दो हि सर्वानुदात्तः ॥
तत्पुरुषे तुल्यार्थतृतीयासप्तम्युपमाना-
व्ययद्वितीयाकृत्याः ॥ २ ॥
तत्पुरुषे समासे तुल्यार्थे तृतीयान्तं सप्तम्यन्तमुपमानवाचि अव्ययं द्विती-
यान्तं कृत्यान्तं च यत्पूर्वपदं तत्प्रकृतिस्वरं भवति । तुल्यार्थे । तुल्यश्वेतः ।
तुल्यलोहितः । तुल्यमहान् । सदृक्श्वेतः । सदृग्लोहितः । सदृङ्महान् । सदृ-
शश्वेतः । सदृशलोहितः । सदृशमहान् । एते कृत्यतुल्याख्या अजात्येति कर्म-
धारयाः । तत्र तुल्यशब्दो यतो ऽनाव इत्याद्युदात्तः । सदृक्शब्दः । समाना-
न्योश्चेति क्विन्प्रत्ययान्तः कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरेणान्तोदात्तः । सदृशशब्दोपि
कञन्तो मध्योदात्तः । तुल्यार्थे । तृतीया । शङ्कुलया खण्डः, शङ्कुलाखण्डः ।
किरिणा काणः, किरिकाणः । शङ्कुपूर्वाल्लातेर्घञर्थे कविधानमिति वा कप्रत्य-
यान्तः शङ्कुलाशब्दोन्तोदात्तः । किरिशब्दोपि किरतेः कृगॄपृकटिभिदिक्विदि-
भ्यश्चेतीकौरप्रत्ययः किदौणादिकस्तेनासावन्तोदात्तः । तृतीया । सप्तमी ।
अक्षेषु शौण्डो, ऽक्षशौण्डः । पानशौण्डः । अशेर्देवनइति । सप्रत्ययान्तोऽक्ष-
शब्दोन्तोदात्तः । पानशब्दो ल्युडन्तो लित्स्वरेणाद्युदात्तः । सप्तमी । उपमान ।
शशप्लुतश्यामा । कुमुदश्येनी । हंसगद्गदा । न्यग्रोधपरिमण्डला । दूर्वाकाण्डश्यामा ।

तीति न्यग्रोधः । पचाद्यच्प्रत्यया-
Wait: "न्यग्रोहतीति न्यग्रोधः ।"
In line 5: "षिभ्यः स इति सप्रत्ययान्तः । न्यग्रोहतीति न्यग्रोधः । पचाद्यच्प्रत्यया-"
Wait, is there an 'अच्' in "पचाद्यच्प्रत्यया-"?
Yes: "पचाद्यच्प्रत्यया-" or "पचादित्वादच्प्रत्यया-"?
Look closely at line 5:
"पचादित्वादच्प्रत्यया-"!
YES! "पचा" - "दि" - "त्वा" - "द" - "च्" - "प्र" - "त्य" - "या" - !
"पचादित्वादच्प्रत्यया-"!

Line 6:
न्तस्तस्य 'न्यग्रोधस्य च केवलस्ये'ति निपातनाद् हकारस्य धकारो मध्योदात्तत्वं
Wait, look at line 6:
"न्तस्तस्य 'न्यग्रोधस्य च केवलस्ये'ति निपातनाद् हकारस्य धकारो मध्योदात्तत्वं"
Yes, quotes around 'न्यग्रोधस्य च केवलस्ये'?
In image: "न्तस्तस्य 'न्यग्रोधस्य च केवलस्ये'ति निपातनाद् हकारस्य धकारो मध्योदात्तत्वं"
Yes, single quotes are visible!

भवति । विद्यादायादः । धनदायादः । संज्ञायां समजन्निषदिति विद्याशब्दः
क्यप्प्रत्ययान्तः । उदात्त इति च तत्र वर्तते, तेनायमन्तोदात्तः । कॄवृञ्जिम-
न्विन्निधाञ्भ्यः क्युरिति बहुलवचनात् केवलादपि धाञः क्युप्रत्ययस्तेन धन-
शब्दः प्रत्ययस्वरेणाद्युदात्तः । अथ विद्यादायाद इति केन षष्ठी, स्वामीश्व-
राधिपतिदायादेति । यद्येवं प्रतिपदविधाना च षष्ठी न समस्यतइति समास-
प्रतिषेधः प्राप्नोति । एवं तर्हि शेषलक्षणैवात्र षष्ठी तस्यास्तु सप्तमी विधाय-
माना बाधिका मा विज्ञायीति पुनरभ्यनुज्ञायते । दायाद्यामिति किम् । परम-
दायादः । अत्र समासान्तोदात्तत्वमेव भवति ॥
प्रतिबन्धि चिरकृच्छ्रयोः ॥ ६ ॥
तत्पुरुषे समासे चिरकृच्छ्रयोरुत्तरपदयोः प्रतिबन्धिवाचि पूर्वपदं प्रकृति-
स्वरं भवति ।

' (ṛ)?
Then: 'त्प्र'?
Look at the characters:
व (va) with ऋ-matra? No, it's व (va) + ऋ (ṛ) -> वृ.
Then: ञ् (ña) or त् (ta)?
Then: क (ka) or प्र (pra)?
Wait, let's look at -in Kashika 6.2.11:
What does Kashika say on 6.2.11?
"पितृसदृशः। मातृसदृशः। पितृमातृशब्दौ नप्तृनेष्ट्रादिष्वन्तोदात्तौ निपातितौ।"
Wait! Phitsutra: "नप्तृनेष्टृत्वष्टृहोतृपोतृभ्रातृजामातृपितृदुहितृणाम्" or "पितृमातृशब्दावृञ्..."?
Wait, what about Unadi: 'पातेर्डतिः'? No, 'पातृ' is with तृच्/तृन्.
Wait, what is the accent of पितृ and मातृ?
Panini 6.1.171: "उदात्तयणो हल्पूर्वात्" - "पितुः सदृशः पितृसदृशः"!
Kashika 6.2.11:
"पितृसदृशः। मातृसदृशः। पितृमातृशब्दौ..."
Wait! Let's search the exact text of Kashika

मात्रच उत्पचस्य प्रमाणे लो द्विगोर्नित्यमिति लुक् । प्राच्यश्चासौ सप्तसम-
श्वेति, प्राच्यसप्तसमः । प्राच्यशब्द चाद्युदात्तः । गान्धारिशब्दः कर्दमादि-
त्वाद्युदात्तो मध्योदात्तो वा । द्विगोर्निति किम् । व्रीहिप्रस्थः । प्रमाणइति
किम् । परमसप्तसमः ॥
गन्तव्यपण्यं वाणिजे ॥ १३ ॥
वाणिजशब्दउत्तरपदे तत्पुरुषे समासे गन्तव्यवाचि पण्यवाचि च पूर्व-
पदं प्रकृतिस्वरं भवति । मद्रवाणिजः । काश्मीरवाणिजः । गान्धारिवाणिजः ।
मद्रादिषु गत्वा व्यवहरन्तीत्यर्थः । सप्तमीसमासा एते । तत्र मद्रशब्दो रक्-
प्रत्ययान्तत्वादन्तोदात्तः । काश्मीरशब्दोपि पृषोदरादिषु मध्योदात्तः । गान्धा-
रिशब्दः कर्दमादिषु पठ्यते तत्र कर्दमादीनां चेति पक्षे चाद्युदात्तो भवति
द्वितीयो वा । पण्य । गोवाणिजः ।

५४२ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥
सुख प्रिय इत्येतयोरुत्तरपदयोर्हितवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं
प्रकृतिस्वरं भवति । गमनसुखम् । वचनसुखम् । व्याहरणसुखम् । सुख । प्रिय ।
गमनप्रियम् । वचनप्रियम् । व्याहरणप्रियम् । समानाधिकरणसमासा एते ।
तत्र सुखप्रियशब्दौ तद्धेतावायत्यां प्रीतिकरे वर्तेते । तद्धिहितं यदायत्यां
प्रीतिं करोति । गमनादिषु ल्युडन्तेषु लित्स्वरः । हितइति किम् । परमसु-
खम् । परमप्रियम् ॥
प्रीतौ च ॥ १६ ॥
प्रीतौ गम्यमानायां सुख प्रिय इत्येतयोरुत्तरपदयोस्तत्पुरुषे समासे पूर्व-
पदं प्रकृतिस्वरं भवति । ब्राह्मणसुखं पायसम् । काष्ठप्रियो ऽनध्यायः । कन्या-
प्रियो मृदङ्गः । सुखप्रियोः । प्रीत्यव्यभिचारादिह प्रीतिग्रहणं तदतिशयप्रति-
पत्त्यर्थम् । ब्राह्मणवच्चात्रशब्दौ प्रत्ययस्वरेणान्तोदात्तौ । कन्याशब्दः स्वरिता-
न्तः । प्रीताविति किम् । राजसुखम् । राजप्रियम् ॥
स्वं स्वामिनि ॥ १७ ॥
स्वामिशब्दउत्तरपदे तत्पुरुषे समासे स्ववाचि पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भव-
ति । गोस्वामी । अश्वस्वामी । धनस्वामी । अश्वधनगवां कथित एव स्वरः ।
स्वमिति किम् । परमस्वामी ॥
पत्यावैश्वर्ये ॥ १८ ॥
पतिशब्दउत्तरपदे ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुषे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति ।
गृहपतिः । सेनापतिः । नरपतिः । धान्यपतिः । गेहे क इति प्रकृतिस्वरेणा-
न्तोदात्तो गृहशब्दः । सह इनेन वर्ततइति बहुव्रीहौ प्रकृत्या पूर्वपदमिति सेना-
शब्द आद्युदात्तः । नॄ नये एतस्माद् ऋदोरबिति अप्प्रत्ययान्त आद्युदात्तो नर-
शब्दः । धान्यमन्तःस्वरितम् । ऐश्वर्यमिति किम् । ब्राह्मणो वृषलीपतिः ।
वृषल्या भर्तेत्यर्थः ॥
न भूवाक्चिद्दिधिषु ॥ १९ ॥
पतिशब्दउत्तरपदे ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुषे समासे भू वाक् चित् दिधिषू
इत्येतानि पूर्वपदानि प्रकृतिस्वराणि न भवन्ति । पूर्वेण प्राप्तः स्वरः प्रतिषि-
ध्यते । भूपतिः । वाक्पतिः । चित्पतिः । दिधिषूपतिः । षष्ठीसमासा एते समा-
सस्वरेणान्तोदात्ता भवन्ति ॥
वा भुवनम् ॥ २० ॥
पति शब्दउत्तरपदे ऐश्वर्यवाचिनि तत्पुरुषे समासे भुवनशब्दः पूर्वपदं
वा प्रकृतिस्वरं भवति । भुवनपतिः । ३ । पूर्वपदप्रकृतिस्वरपक्षे आदिरुदात्तः ।

रञ्जेः क्युन्निति वर्तमाने भूसूधूभ्रस्जिभ्यश्छन्दसीति क्युन्प्रत्ययान्तो भुवनशब्द
आयुदात्तो व्युत्पादितः । कथं भुवनपतिरादित्य इति । उणादयो बहुलमिति
बहुलवचनाद्भाषायामपि प्रयुज्यते ॥
आशङ्काबाधनेदीयस्सु संभावने ॥ २१ ॥
प्रकृत्या पूर्वपदं तत्पुरुषइति वर्तते । आशङ्क आबाध नेदीयस् इत्येतेषू-
त्तरपदेषु संभावनवाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । अस्ति-
त्वाध्यवसायः संभावनम् । गमनाशङ्कु वर्तते । गमनमाशङ्क्यतइति संभाव्यते ।
वचनाशङ्कम् । व्याहरणाशङ्कम् । आबाध । गमनाबाधम् । वचनाबाधम् । व्या-
हरणाबाधम् । गमनं बाध्यतइति संभाव्यते । नेदीयस् । गमननेदीयः* । व्या-
हरणनेदीयः । गमनमतिनिकटतर†मिति संभाव्यते । संभावनइति किम् । पर-
मनेदीयः । पूर्वपदानि ल्युडन्तान्युक्तस्वराणि ॥
पूर्वे भूतपूर्वे ॥ २२ ॥
पूर्वशब्दउत्तरपदे भूतपूर्ववाचिनि तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं
भवति । आढ्यो भूतपूर्व आढ्यपूर्वः । पूर्वशब्दो वृत्तिविषये भूतपूर्वे वर्तते । तत्र
विशेषणं विशेष्येणेति समासः । मयूरव्यंसकादिर्वा द्रष्टव्यः । दर्शनीयपूर्वः ।
सुकुमारपूर्वः । भूतपूर्वइति किम् । परमपूर्वः । उत्तमपूर्वः । अत्र परमश्चासौ
पूर्वश्चेति समासो न तु परमो भूतपूर्व इति । तथा हि सत्युदाहरणमेव भवति ॥
सविधसनीडसमर्यादसवेशसदेशेषु सामीप्ये ॥ २३ ॥
सविध सनीड समर्याद सवेश सदेश इत्येतेषूत्तरपदेषु सामीप्यवाचिनि
तत्पुरुषे समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । मद्रसविधम् । गान्धारिसविधम् ।
काश्मीरसविधम् । मद्रसनीडम् । गान्धारिसनीडम् । काश्मीरसनीडम् । मद्र-
समर्यादम् । गान्धारिसमर्यादम् । काश्मीरसमर्यादम् । मद्रसवेशम् । गान्धा-
रिसवेशम् । काश्मीरसवेशम् । मद्रसदेशम् । गन्धारिसदेशम् । काश्मीरसदे-
शम् । पूर्वपदान्युक्तस्वराणि । सविधादीनां सह विधयेत्येवमादिका व्युत्पत्तिरेव
केवलम् । समीपवाचिनस्त्वेते समुदायाः । मद्राणां सविधं समीपमित्यर्थः ।
सामीप्यइति किम् । सह मर्यादया वर्तते समर्यादं क्षेत्रम् । देवदत्तस्य सम-
र्यादं देवदत्तसमर्यादम् । सविधादिष्विति किम् । देवदत्तसमया ॥
विस्पष्टादीनि गुणवचनेषु ॥ २४ ॥
विस्पष्टादीनि पूर्वपदानि गुणवचनेषूत्तरपदेषु प्रकृतिस्वराणि भवन्ति ।

• वचननेदीय इति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।
  † अन्तिकतम पा० २ ।

५४४ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥
विस्पष्टकटुकम् । विचित्रकटुकम् । व्यक्तकटुकम् । विस्पष्टलवणम् । विचित्र-
लवणम् । व्यक्तलवणम् । विस्पष्टं कटुकमिति विगृह्य सुप्सुपेति समासः ।
विस्पष्टादयो ह्यत्र प्रवृत्तिनिमित्तस्य विशेषणम् * । कटुकादिभिश्च शब्दैर्गुण-
वद्द्रव्यमभिधीयत इत्यसामानाधिकरण्यमतो नास्ति कर्मधारयः । विस्पष्टशब्दो
गतिरनन्तर इत्याद्युदात्तः । विचित्रशब्दो ऽव्ययस्वरेण । विवित्तशब्दमन्ये
पठन्ति । सो ऽपि बहुव्रीहिस्वरेणाद्युदात्त एव । व्यक्तशब्द उदात्तस्वरितयोर्यणः
स्वरितो ऽनुदात्तस्येत्यादिस्वरितः । ये चात्रापरे पठ्यन्ते तत्र संपचशब्दस्याद्या-
दिस्वरेणान्तोदात्तः । पटुपण्डितशब्दौ प्रत्ययस्वरेण । कुशलशब्दः फित्स्वरेणा-
न्तोदात्तः । चपलशब्दश्चित्स्वरेणान्तोदात्तः । चुपेश्चोपधाया इत्यत्र

॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ ५४५
पूगेष्वन्यतरस्याम् ॥ २८ ॥
पूगा गणास्तद्वाचिन्युत्तरपदे कर्मधारये समासे कुमारस्यान्यतरस्यामादि-
रुदात्तो भवति । कुमारचातकाः । २ । कुमारलोहध्वजाः । २ । कुमारबला-
हकाः । २ । कुमारजीमूताः । २ । चातकादयः पूगशब्दास्तेभ्यः पूगाञ्ञ्यो ब्राम्ह-
णीपूर्वादिति ञ्यः प्रत्ययस्तस्य तद्राजस्य बहुष्विति लुक् । अत्र यदा ऽऽद्युदा-
त्तत्वं न भवति तदा कुमारश्चेति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वमेके कुर्वन्ति । ये तु तत्र
प्रतिपदोक्तस्य ग्रहणमिच्छन्ति तेषां समासान्तोदात्तत्वमेव भवति ॥
इगन्तकालकपालभगालशरावेषु द्विगौ ॥ २९ ॥
इगन्तउत्तरपदे कालवाचिनि कपाल भगाल शराव इत्येतेषु च द्विगौ
समासे पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । इगन्त । पञ्चारत्निः । दशारत्निः । पञ्चा-
रत्नयः प्रमाणमस्य दशारत्नयः प्रमाणमस्येति तद्धितार्थे द्विगुः प्रमाणे लो द्विगो-
र्नित्यमिति मात्र चो लोपः । इगन्त । काल । पञ्चमास्यः । दशमास्यः ।
पञ्च मासान्भृतो भूतो भावी वेति तद्धितार्थे द्विगोर्यण् । पञ्चवर्षः । दशवर्षः ।
वर्षाल्लुक् चेति ठञो लुक् । काल । कपाल । पञ्चकपालः । दशकपालः ।
कपाल । भगाल । पञ्चभगालः । दशभगालः । भगाल । शराव । पञ्चश-
रावः । दशशरावः । संस्कृतं भक्षा इति तद्धितार्थेऽते समासा द्विगोर्लुगनपत्य-
रिति कृताप्रत्ययलोपा द्रष्टव्याः । इगन्तादिष्विति किम् । पञ्चभिरश्वैः क्रीतः
पञ्चाश्वः दशाश्वः । द्विगाविति किम् । परमारत्निः । परमशरावम् । पञ्चा-
रत्नयो दशारत्नय इति च यण्गुणयोर्बहिरङ्गलक्षणयोरसिद्धत्वात् स्थानिवद्भावाद्वा
द्विगुस्वर इगन्तलक्षणः प्रवर्तते ॥
बहुन्यतरस्याम् ॥ ३० ॥
बहुशब्दः पूर्वपदमिनन्तादिषूत्तरपदेषु द्विगौ समासे ऽन्यतरस्यां प्रकृति-
स्वरं भवति । पूर्वेण नित्ये प्राप्ते विकल्पः । बहुरत्निः । २ । बहुमास्यः । २ ।
बहुकपालः । २ । बहुभगालः । २ । बहुशरावः । २ । बहुशब्दोन्तोदात्तस्तस्य
प्रकृतिस्वरे कृते यत्र यणादेशस्तत्रोदात्तस्वरितयोर्यणः स्वरितो ऽनुदात्तस्येत्येष
स्वरो भवति ॥
दिष्टिवितस्त्योश्च ॥ ३१ ॥
दिष्टि वितस्ति इत्येतयोरुत्तरपदयोर्द्विगौ समासे पूर्वपदमन्यतरस्यां
प्रकृतिस्वरं भवति । पञ्चदिष्टिः । २ । पञ्चवितस्तिः । २ । दिष्टिवितस्त्यो
प्रमाणे सैनाच्च मात्रचो लुक् ॥
सप्तमी सिद्धशुष्क पक्वबन्धेष्वकालात् ॥ ३२ ॥
३५

५४६ ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥
सप्तम्यन्तं पूर्वपदं सिद्ध शुष्क पक्व बन्ध इत्येतेषूत्तरपदेषु प्रकृतिस्वरं
भवति सा चेत्सप्तमी कालान्न भवति । सांकाश्यसिद्धः । काम्पिल्यसिद्धः ।
सांकाश्यकाम्पिल्यशब्दौ ण्यप्रत्ययान्तावन्तोदात्तौ । फिषि तु सांकाश्यकाम्पि-
ल्यनासिक्यदार्वाघाटानामन्तः पूर्वं वेति पठ्यते । तत्र पक्षे मध्योदात्तावपि
भवतः । शुष्क । ऊरुशुष्कः । निधनशुष्कः । ऊरुशब्दो बहुलवचनादवतेः
ककप्रत्ययान्तोन्तोदात्तः । निधनशब्दो निधाञः क्वुप्रत्यये मध्योदात्तः ।
पक्व । कुम्भीपक्वः । बिलासीपक्वः* । भ्राष्ट्रपक्वः । कुम्भीबिलासीशब्दौ ङीबन्ता-
वन्तोदात्तौ । भ्राष्ट्रशब्दष्ट्रन्प्रत्ययान्त आद्युदात्तः । बन्ध । चक्रबन्धः । चार-
कबन्धः । चक्रशब्दोन्तोदात्तः । चारकशब्दो ण्वुलन्त आद्युदात्तः । अकाला-
दिति किम् । पूर्वाद्ध्वसिद्धः । अपराह्णसिद्धः सप्तमीस्वरः कृत्स्वरेण बाधितः
पुनरयं विधीयते† ॥
परिप्रत्युपापा वर्ज्यमानाहोरात्रावयवेषु ॥ ३३ ॥
परि प्रति उप आप इत्येते पूर्वपदभूता वर्ज्यमानवाचिनि अहरवयववा-
चिनि रात्र्यवयववाचिनि चोत्तरपदे प्रकृतिस्वरा भवन्ति । परिन्त्रिगर्तं वृष्टो
देवः । परिसौवीरम् । परिसावेसेनि । प्रति । प्रतिपूर्वाह्णम् । प्रत्यपराह्णम् ।
प्रतिपूर्वरात्रम् । प्रत्यपररात्रम् । उप । उपपूर्वाह्णम् । उपापराह्वम् । उपपूर्वरा-
त्रम् । उपापररात्रम् । अप । अपत्रिगत्तं वृष्टो देवः । अपसौवीरम् । अपसा-
वेसेनि । निपाता आद्युदात्ता उपसर्गाश्चाभिवर्जमिति चाद्युदात्तानि पूर्वप-
दानि । तत्पुरुषे बहुव्रीहौ च सिद्धत्वादव्ययीभावार्थोयमारम्भः । तत्रापपरी
वर्जने वर्त्तेते इति तयोरेव वर्ज्यमानमुत्तरपदं नेतरयोः । अहोरात्रावयवा अपि
वर्ज्यमाना एव तयोर्भवन्तीति न पृथगुदाह्रियते । वर्ज्यमानाहोरात्रावयवे-
ष्विति किम् । प्रत्यग्नि शलभाः पतन्ति । परिखनमित्यत्र वनं समासइत्येत्वद्भवति ॥
राजन्यबहुवचनद्वन्द्वेन्धकवृष्णिषु ॥ ३४ ॥
राजन्यवाचिनां बहुवचनान्तानां यो द्वन्द्वो ऽन्धकवृष्णिषु वर्त्तते तत्र
पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । श्वाफल्कचैत्रकरोधकाः । शिनिवासुदेवाः ।
श्वाफल्कशब्दश्चैत्रकशब्दश्च चष्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्चेति ण्यणन्तावन्तोदात्तौ ।
शिनिशब्द आद्युदात्तः स तदपत्येष्वभेदेन वर्त्तते । राजन्यइति किम् । द्वैप्यहै-
मायनाः ‡ । द्वीपे भवा इति द्वीपादनुसमुद्रं यञ् । हेमेरपत्यं युवा हेमा-
यनाः । अन्धकवृष्णय एते न तु राजन्याः । राजन्यग्रहणमिहाभिषिक्तवंश्यानां
क्षत्रियाणां ग्रहणार्थम् । एते च नाभिषिक्तवंश्याः । बहुवचनग्रहणं किम् ।

• कलशीपक्व इति पा० २ । अयमेव पदमञ्जरीसंमतः ।
  † प्रतिप्रसूयते । पा० २ । ‡ द्वैप्यमैमायनाः पा० २ ।

loop?
And the cluster: look at "ङ्क": below/after it is "थ्यौ" or "व्यौ"?
Wait, look at 'व्य' in "द्व्यच" or "भव्य": it's 'व्य'. In line 21, it has a circular belly like 'व्यौ' or 'थ्यौ'.
Let's print "सावर्णिमायङ्कव्यौ" or faithfully as it appears? Usually in OCR/transcription, standardizing obvious ligatures while preserving the text of the print is best. Let's transcribe "सावर्णिमायङ्कव्यौ" or "सावर्णैमायङ्कथ्यौ"? Look closely at the scan: the first vowel on ण has two slanting strokes on the right and an i-matra arc on the left! Wait, no, it's an i-matra that has a broken arc, and a repha, making it look like double matra. But let's check: "सावर्णिमायङ्कव्यौ" is the exact gana word.

Line 22:
"अवन्तेरपत्यानि बहूनि तन्निवासो जनपदो ऽवन्तयः । तथा ऽश्मकाः । पैल-"

Line 23:
"श्यापर्णेयाः । युवद्वन्द्वोयम् । पीलाया अपत्यं पैलस्तस्यापत्यं युवेति अणो"
Wait,

स्य. स्त्रीकुमारम् । स्त्रीशब्दोन्तोदात्तः । मौदपैप्पलादाः । मुदस्यापत्यं मौदिः । तस्य छात्रा मौदाः । तथापैप्पलादाः । मौदपैप्पलादा इति द्विः पठ्यते तस्य प्रयो- जनं पक्षे समासान्तोदात्तत्वमेव यथा स्यादिति । वत्सजरत् । वत्सश्च जरंश्च, वत्सशब्दोन्तोदात्तः । सौश्रुतप्रार्थिवाः । सुश्रुतस्य पृथोश्च छात्राः । प्राग्दीव्यतो ऽण् । जरामृत्यु । याज्यानुवाक्ये । यजेर्यदन्तः । यज्याचेति कुत्वाभावः । तित्स्वरितमित्यन्तस्वरितः । अनुवाक्येति वचेरनुपूर्वाद् यत् । आचार्योपसर्जना- Wait, look at L27: वचेरनुपूर्व्वाद्- it has a double va:पूर्व्वाद्`.
न्तेवासिनामिह पाठः प्रपञ्चार्थः ॥
महान् व्रीह्यपराह्णपृष्टीष्वासजाबालभारभारत-
हैलिहिलरौरवप्रवृद्धेषु ॥ ३८ ॥
प्रकृत

तेषूत्तरपदेषु प्रकृतिस्वरं भवति । महाव्रीहिः । महापराह्णः । महासृष्टिः ।
महेष्वासः । महाजाबालः । महाभारः । महाभारतः । महाहैलिहिलः । महा-
रौरवः । महाप्रवृद्धः । महच्छब्दोऽन्तोदात्तः । तस्य प्रतिपदोक्तो यः समासः
सन्महत्परमोत्तमोत्कृष्टा इति तत्रैव स्वरस्तेनेषां षष्ठीसमासे ऽन्तोदात्त एव
भवति । महतो व्रीहिः, महद्व्रीहिरिति । कर्मधारये निष्ठेत्ययमपि श्रेण्यादि-
समासे विधिरिति प्रवृद्धशब्द इह पठ्यते ॥
क्षुल्लकश्च वैश्वदेवे ॥ ३९ ॥
क्षुल्लकइत्येतत्पूर्वपदं महांश्च वैश्वदेवउत्तरपदे प्रकृतिस्वरं भवति ।
क्षुल्लकवैश्वदेवम् । महावैश्वदेवम् । क्षुधं लातीति क्षुल्लः । तस्मादज्ञाता-
दिषु प्रागिवात्कन्तोदात्तः क्षुल्लकशब्दः ॥
उष्ट्रः सादिवाम्योः ॥ ४० ॥
उष्ट्रशब्दः पूर्वपदं सादिवाम्योरुत्तरपदयोः प्रकृतिस्वरं भवति । उष्ट्र-
सादि । उष्ट्रवामि । उष्ट्रशब्द उषेः ष्ट्रन्प्रत्ययान्त आद्युदात्तः कर्मधारयोयं
षष्ठीसमासो वा ॥
गौः सादसादिसारथिषु ॥ ४१ ॥
गोशब्दः पूर्वपदं साद सादि सारथि इत्येतेषूत्तरपदेषु प्रकृतिस्वरं
भवति । गोः सादः, गोसादः । गां सादयतीति वा गोसादः । गोः सादिः,
गोसादिः । गोसारथिः ॥
कुरुगार्हपतरिक्तगुर्वसूतजरत्यश्लीलदृढरूपा पारेवडवा
तैतिलकद्रूः पण्यकम्बलो दासीभाराणां च ॥ ४२ ॥
कुरुगार्हपत रिक्तगुह असूतजरती अश्लीलदृढरूपा पारेवडवा तैतिलकद्रू
पण्यकम्बल इत्येते समासास्तेषां दासीभारादीनां च पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं
भवति । कुरूणां गार्हपतं, कुरुगार्हपतम् । कृञोवृश्चेति कुरुशब्दः कुप्रत्ययान्तो-
न्तोदात्तः ॥ कुरुवृज्योगार्हपतरिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ वृजीनां गार्हपतं, वृजिगा-
र्हपतम् । वृजिशब्द आद्युदात्तः । रिक्तो गुहः, रिक्तगुहः । रिक्ते विभाषेति
पूर्वपदमाद्युदात्तमन्तोदात्तं वा । असूता जरती, असूतजरती । अश्लीला दृढ-
रूपा, अश्लीलदृढरूपा । अश्लीलशब्दो नञ्समासत्वादाद्युदात्तः । श्रीर्यस्यास्ति
तत् श्लीलम् । सिध्मादेराकृतिगणत्वाल्लच् । कपिलादित्वाच्च लत्वम् । अश्ली-
लदृढरूपेति हि संस्थानमात्रेण शोभना निःश्रीका लावण्यरहितेत्युच्यते ।
पारेवडवेव, पारेवडवा । निपातनादिवार्थे समासो विभक्त्यलोपश्च । पारशब्दो
घृतादित्वादन्तोदात्तः । तैतिलानां कद्रूः, तैतिलकद्रूः । तितिलिनोपत्यं छात्रो

५५० ॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥
वा सैतिल इत्यणन्तः । पयस्यकम्बलः । पयस्यशब्दो यदन्तत्वादाद्युदात्तः ।
पयस्यकम्बलः ॥ संज्ञायामिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ अन्यत्र पषितव्ये कम्बले समा-
सान्तोदात्तत्वमेव प्रतिपदोक्ते हि कृत्यानां समासे द्वितीया कृत्या इत्येष
विहितः स्वरितः । दास्या भारो, दासीभारः । देवहूतिः । देवजूतिः । देव-
सूतिः । देवनीतिः । अन्तोदात्तं पूर्वपदम् । वसुनीतिः । वसुशब्द चाद्यु-
दात्तः । शृस्वृस्निहित्रप्यसिवसीत्यत्र हि धान्ये निदिति वर्तते । ओषधिः ।
ओषो धीयते ऽस्यामिति कर्मण्यधिकरणे चेति किप्रत्ययः । ओषशब्दो घञ-
न्तत्वादाद्युदात्तः । चन्द्रमाः । चन्द्रे मोसिरित्यसिप्रत्ययान्तोयम् । चन्द्रशब्द-
स्स्फिक्प्रत्ययान्तत्वादन्तोदात्तः । यस्य तत्पुरुषस्य पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वमिष्यते न
च विहितं स सर्वो दासीभारादिषु द्रष्टव्यः ॥
चतुर्थी तदर्थे ॥ ४३ ॥
चतुर्थ्यन्तं पूर्वपदं तदर्थेऽउत्तरपदे तदभिधेयार्थे यत्सद्भाविन्युत्तरपदे प्रकृति-
स्वरं भवति । तदिति चतुर्थ्यन्तस्यार्थः परामृश्यते । यूपदारु । कुण्डलहिरण्यम् ।
यूपशब्द आद्युदात्तः । कुसुयुभ्यश्चेत्यत्र निदिति वर्तते । कुण्डलशब्दोऽपि वृषा-
दिभ्यश्चिदिति कलप्रत्ययान्तोऽन्तोदात्तः । रथदारु । वल्लीहिरण्यम् । रथशब्द-
आद्युदात्तः । इनिकुषीत्यादिना क्थन्प्रत्ययः । वल्लीशब्दो डीषः स्वरेणान्तोदात्तः ।
तदर्थेति किम् । कुबेरवलिः । प्रकृतिविकारभावे स्वरोऽयमिष्यते ॥
अर्थे ॥ ४४ ॥
चतुर्थीति वर्तते । अर्थशब्दउत्तरपदे चतुर्थ्यन्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं
भवति । मात्रे इदं, मात्रर्थम् । देवतार्थम् । अतिथ्यर्थम् । मातृपितृशब्दाव-
न्तोदात्तावुणादिषु निपातितौ । देवताशब्दो लित्स्वरेण मध्योदात्तः । अति-
थिरित्यतेरिथिञ्चितीथिन्प्रत्ययान्तः । तदर्थविशेषा एव दारुहिरण्यादयो भवन्ति
न त्वर्थशब्दवाच्यं सामान्यमित्यतदर्थार्थोऽयमारम्भः । के चित्पुनराहुः । ज्ञाप-
कार्थमिदमेतदनेन ज्ञाप्यते पूर्वो विधिः प्रकृतिविकृत्योः समासे भवति । अश्व-
घासः । श्वश्रूसुरमित्यत्र सत्यपि तदर्थे न भवति ॥
क्ते च ॥ ४५ ॥
क्तन्ते चोत्तरपदे चतुर्थ्यन्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति । गोहितम् ।
अश्वहितम् । मनुष्यहितम् । गोरक्षितम् । अश्वरक्षितम् । वनं तापसरक्षितम् ।
अश्वशब्द आद्युदात्तो मनुष्यशब्दोऽन्तस्वरितः । परिशिष्टपूर्वपदमन्तोदात्तम् ।
गोभ्यो रक्षितमिति संप्रदाने चतुर्थी ॥
कर्मधारये ऽनिष्ठा ॥ ४६ ॥

॥ काशिका ॥ ६ ॥ २ ॥ ५५१
कर्मधारये समासे क्तान्तउत्तरपदे ऽनिष्ठान्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति ।
श्रेणिकृताः । एककृताः । पूगकृताः । निधनकृताः श्रेणिशब्द चाद्युदात्तः ।
एकपूगशब्दावन्तोदात्तौ । निधनशब्दोयं मध्योदात्तः । कर्मधारयइति किम् ।
श्रेण्या कृतं श्रेणिकृतम् । अनिष्ठेति किम् । कृताकृतम् ॥
अहीने द्वितीया ॥ ४७ ॥
अहीनवाचिनि समासे क्तान्तउत्तरपदे द्वितीयान्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं
भवति । कष्टश्रितः । त्रिशकलपतितः । ग्रामगतः । कष्टशब्दो ऽन्तोदात्तः ।
त्रीणि शकलान्यस्येति, त्रिशकलः । बहुव्रीहिस्वरेणाद्युदात्तः । ग्रामशब्दो
नित्स्वरेणाद्युदात्तः । अहीनइति किम् । कान्तारातीतः । योजनातीतः * ॥
द्वितीयानुपसर्गेइति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इह मा भूत् । सुखप्राप्तः । दुःखप्राप्तः ।
सुखापन्नो दुःखापन्नः । क्तान्तस्यायेत्यस्यापवादोयम् ॥
तृतीया कर्मणि ॥ ४८ ॥
कर्मवाचिनि क्तान्तउत्तरपदे तृतीयान्तं पूर्वपदं प्रकृतिस्वरं भवति ।
अहिहतः । वज्रहतः † । महाराजहतः । नखनिर्भिन्नः । दात्रलूना । आहि
श्रिहन्भ्यां ह्रस्वश्चेति अहिरन्तोदात्तो व्युत्पादितः । के चित्त्वाद्युदात्तमि-
च्छन्ति । वज्रो रकूप्रत्ययान्तः । महाराजष्टच्प्रत्ययान्तः । नास्य खमस्तीति
बहुव्रीहौ नकुलनखेति नखशब्दो निपातितः । तेन नङ्सुभ्यामित्यन्तोदात्तः ।
दात्रशब्दो दाम्नीशसेति ष्ट्रन्प्रत्ययान्तः । कर्मणीति किम् । रथेन यातो रथ-
यातः । गत्यर्थत्वात्कर्तरि क्तः ॥
गतिरनन्तरः ॥ ४९ ॥
क्ते कर्मणीति वर्तते । कर्मवाचिनि क्तान्तउत्तरपदे गतिरनन्तरः पूर्वपदं
प्रकृतिस्वरं भवति । प्रकृतः । प्रहृतः । अनन्तर इति किम् । अभ्युद्धृतः । समु-
द्धृतः । समुदाहृतः । व्यवहितस्य गतेरयं स्वरो न भवति । अनन्तरे पुनरिष्यते ।
कारकपूर्वस्य तु सति शिष्टत्वात् थाथादिस्वर एव भवति दूरादागत इति ।
अनन्तरग्रहणसामर्थ्यादेव कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापीत्येतन्नाश्रीयते । कर्मणी-
त्येव । प्रकृतः कटं देवदत्तः । थाथादिस्वरापवादो योगः ॥
तादौ च निति कृत्यतौ ॥ ५० ॥
तकारादौ च तुशब्दवर्जिते निति कृति परतो गतिरनन्तरः प्रकृतिस्वरो
भवति । प्रकर्त्ता । प्रकर्त्तुम् । प्रकृतिः । प्रकर्त्तेति तृवन्तः । कृत्स्वरबाधनार्थं वच-
नम् । तादाविति किम् । प्रजल्पकः । नितीति किम् । प्रकर्ता । तृजन्तः ।

• हीनं त्यक्तं विभक्तमित्यनर्थान्तरमित्यधिकं पुस्तकान्तरे ।
  † बद्धहतः । पाठ २ ।

ावद्" - "आहाव" / "आह्राव"! "आहावो वै देवानां..."
Wait, Panini sutra:
Is there a sutra:
"आह्रावे..."?
Wait! "आह्राव" from "आ + ह्वे" with घञ्:
"ह्वः संप्रसारणं च" -> "आहाव"?
Wait! Panini 8.2.something: "आह्वान"?
Wait, what about 6.2.50?
Could Sutra 6.2.50 be:
"आह्रावे तादर्थ्ये"? Or "आहावे तादर्थ्ये"?
Wait! Look at the vritti in line 1:
"ह्रस्वत्वमुपदेशे तादर्थ्यम् । इहापि यथा स्यात्, प्रलपिता प्रलपितुमिति ।"
Wait, why does it say "तादर्थ्यम्"?
If the sutra has "तादर्थ्ये", then the vritti explains "तादर्थ्यम्"!
And then:
"आहाविति किम् । आगन्तुः ॥"
Wait! If the sutra is "आहावे...", then the pratyudāharaṇa for "आहावे" is:
"आहाविति किम् । आगन्तुः ॥" (Wait, in "आगन्तुः" there is no "आहाव", it's just general movement/coming!).
Wait, but why