काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

२७४ ॥ काशिका ॥ ४ ॥ १ ॥
भरत । उशीनर । ग्रीष्म । पीलु । कुल ॥ उदस्थान, देशे ॥ एष, वंशे ॥
भल्लकीय । रथन्तर । मध्यन्दिन । बृहत् । महत् ॥ सत्त्वन्तु ॥ सदृशश्चो-
मतुबन्त आगतनुङ्को गृह्यते सत्त्वन्विति । कुह । पञ्चाल । इन्द्रावसान ।
उष्णिह् । ककुद् । सुवर्ण * । देव ॥ ग्रीष्माच्छन्दसीति वक्तव्यम् ॥ * ॥ इह
मा भूत् । ग्रैष्मो त्रिष्टुप् । छन्दश्चेह वृत्तं गृह्यते न वेदः ॥
स्त्रीपुंसाभ्यां नञ्स्नञौ भवनात् ॥ ८७ ॥
धान्यानां भवने इति वर्त्तते । तस्य प्रागित्यनेनैव संबन्धः । प्राग्भव-
नसंशब्दादर्थास्तेषु स्त्रीशब्दात्पुंशब्दाच्च यथाक्रमं नञ्स्नञौ प्रत्ययौ भवतः ।
स्त्रीषु भवं, स्त्रैणम् । पौंस्रम् । स्त्रीणां समूहः, स्त्रैणम् । पौंस्रम् । स्त्रीभ्य
आगतं, स्त्रैणम् । पौंस्रम् । स्त्रीभ्यो हितं, स्त्रैणम् । पौंस्रम् । स्त्रियाः पुंवदिति
ज्ञापकाद्वृत्यर्थे न भवति । योगापेक्षं च ज्ञापकमिति स्त्रीवदित्यपि सिद्धम् ॥
द्विगोर्लुगनपत्ये ॥ ८८ ॥
प्राग्दीव्यत इति वर्त्तते, न भवनादिति, द्विगोरिति षष्ठी । द्विगोर्यः
संबन्धी निमित्तत्वेन तद्धितः प्राग्दीव्यतीया ऽपत्यप्रत्ययं वर्जयित्वा तस्य
लुग्भवति । पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः पञ्चकपालः । दशकपालः । द्वौ वेदाव-
धीते, द्विवेदः । त्रिवेदः । अनपत्यइति किम् । द्वैदेविदत्तिः । त्रैदेविदत्तिः ।
प्राग्दीव्यत इत्येव । द्वैपारायणिकः । द्विगुनिमित्तविज्ञानादिह न भवति,
पञ्चकपालस्येदं पाञ्चकपालम् । अथ वा द्विगोरेवायं लुग्विधीयते, द्विगोरिति
स्थानषष्ठी । ननु च प्रत्ययादर्शनस्यैषा संज्ञा । सत्यमेतत् । उपचारेण लक्षणया
द्विगुनिमित्तभूतः प्रत्यय एव द्विगुस्तस्य लुग्भवति । द्विगुनिमित्तोऽपि तर्हि-
मुख्यकल्पनया कस्मान्न द्विगुह्यते पाञ्चकपालमिति, न तस्य द्विगुत्वं निमि-
त्तम् । इतरस्तु द्विगुनिमित्तमित्यस्ति विशेषः । यद्येवमिह कथं पञ्चकपाल्यां
संस्कृतः पञ्चकपाल इति, नैवात्र तद्धित उत्पद्यते । वाक्यमेव भवति । नैष्टं
हि साध्यं पञ्चसु कपालेषु संस्कृतः, पञ्चकपाल्यां संस्कृतः, पञ्चकपाल इति
तत्र द्वयोः शब्दयोः समानार्थयोरेकेन विग्रहः । अपरस्मादुत्पत्तिर्भविष्यति ।
अथेह कस्मान्न भवति । पञ्चभ्यो गर्गेभ्य आगतं, पञ्चगार्गरूप्यम्, पञ्चगार्गमय-
मिति । वेत्यनुवर्त्तते । सा च व्यवस्थितविभाषा विज्ञायते ॥
गोत्रे ऽलुगचि ॥ ८९ ॥
प्राग्दीव्यत इत्येव । यस्कादिभ्यो गोत्रइत्यादिना येषां गोत्रप्रत्ययानां
लुगुक्तस्तेषामजादौ प्राग्दीव्यतीये विषयभूते प्रतिषिध्यते । गर्गाणां छात्रा

• सुपूर्वं पा० २।