काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

२१६ ॥ काशिका ॥ ३ । ३ ॥
भावो निपात्यते । सनोतेर्वा जनसनखनामित्यात्वे कृते स्वरार्थं निपातनम् ।
हन्तेर्हिन्वेतेर्वा हेतिः । कीर्त्तयतेः कीर्त्तिः ॥
व्रजयोर्भावे क्यप् ॥ ९८ ॥
उदात्त इत्येव । व्रजयजोर्धात्वोः स्त्रीलिङ्गे भावे क्यप् प्रत्ययो भवति,
उदात्तः । क्तिनोपवादः । व्रज्या । इज्या । पित्करणमुत्तरत्र तुगर्थम् ॥
संज्ञायां समजन्निषद्निपतमनविदषुञ्-
शीङ्भृञिणः ॥ ९९ ॥
भावइति न स्वर्यते । पूर्व एवान्वर्थाधिकारः । समजादिभ्यो धातुभ्यः
स्त्रियां क्यप् प्रत्ययो भवति उदात्तः संज्ञायां विषये । समजन्त्यस्यामिति
समज्या । निषद्या । निपत्या । मत्या । विद्या । सुत्या । शय्या । भृत्या ।
इत्या । कथं तदुक्तम् ॥
'स्त्रियां भावाधिकारोस्ति तेन भार्या प्रसिध्यति'इति ।
भावाधिकारो, भावव्यापारो, वाच्यत्वेन विवक्षितः, न तु शास्त्री-
योधिकारः ॥
कृञः श च ॥ १०० ॥
करोतेर्धातोः स्त्रियां शः प्रत्ययो भवति । चकारात् क्यप् च । योगवि-
भागे ऽत्र कर्त्तव्यः । क्तिन्नपि यथा स्यात् । क्रिया । कृत्या । कृतिः ॥
इच्छा ॥ १०१ ॥
इषेर्धातोः शः प्रत्ययो यशाभावश्च निपात्यते । इच्छा ॥ परिचर्या-
परिसर्यामृगयाटाट्यानामुपसंख्यानम् ॥ * ॥ परिचर्या । परिसर्या । मृगया ।
अटाट्या ॥ जागर्तेरकारो वा ॥ * ॥ जागरा । जागर्या ॥
अ प्रत्ययात् ॥ १०२ ॥
प्रत्ययान्तेभ्यो धातुभ्यस्त्रियामकारः प्रत्ययो भवति । क्तिनोपवादः ।
चिकीर्षा । जिहीर्षा । पुत्रीया । पुत्रकाम्या । लोलूया । कण्डूया ॥
गुरोश्च हलः ॥ १०३ ॥
हलन्तो यो धातुर्गुरुमान् ततः स्त्रियामकारः प्रत्ययो भवति ।
क्तिनोपवादः । कुण्डा । हुण्डा । ईहा । ऊहा । गुरोरिति किम् । भक्तिः ।
हल इति किम् । नीतिः ॥
षिद्भिदादिभ्यो ऽङ् ॥ १०४ ॥
षिद्भ्यो भिदादिभ्यश्च स्त्रियामङ् प्रत्ययो भवति । गणपठितेषु भिदा-
दिषु निष्कृष्य प्रकृतयो गृह्यन्ते । जॄष् । जरा । त्रपूष् । त्रपा । भिदादिभ्यः