कर्पूरमञ्जरी (महाकवि राजशेखर - प्राकृत सट्टक एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

प्रथमं जवनिकान्तरम् ७
एस कांसतालाणं पक्खाउज्जाण हल्बोलो सुणीअदि। एदं धुवागीदं आल-
पीअदि। ता किं पि कुडुब हक्कारिअ पुच्छिस्सं। (नेपथ्याभिमुखमवलोक्य
सज्ञापयति।)
रङ्गभूमिं समाक्रम्य सूत्रधार स उच्यते ॥' इति । लक्षण चास्य मातृगुप्ता-
चार्यैरुक्तम्—'चतुरातोद्यनिष्णातोज्नेकभूपासमाहृत । नानाभाषणतत्त्वज्ञो
नीतिशास्त्रार्थतत्त्ववित् ॥ देश्योपचारचतुर पौरुषेयविचक्षण । तत्तद्गीतानुगा-
नेयवलातालवधारण ॥ अवधार्य प्रयोक्ता च योक्तृणामुपदेशक । एवं
गुणगणोपेत सूत्रधार स उच्यते ॥' इति । द्वितीयस्य स्थापकसंज्ञा दर्शिता
भरते—'स्थापक प्रविशेत्तत्र सूत्रधारगुणाकृति ।' इति । सूत्रधार इत्यस्याग्रे
क्वचित्पठोऽस्ति । सूत्रधारपदं पुनरप्युच्चारणीयमिति तस्यार्थ । तेन सूत्रधारो
वदतीति द्वितीयपदस्यार्थ । एवमग्रेडपि ज्ञेयम् । नेपथ्याभिमुखमिति । 'नेपथ्य
स्याज्जवनिका रङ्गभूमिप्रसाधनम् ।' इत्यजय ।
किं उण इति ।
किं पुनस्तैलप्रवृत्त इव दृश्यतेऽस्माकं कुशीलय्याना परिजन ।
जदो इति ।
यत एका पात्रोचितानि सिचयान्युचिनोति । इतरा कुसुमावलीर्गुम्फति । अन्या
प्रतिशीर्षकाणि प्रसादयति ।
प्रतिशीर्षकाणि नाट्यलोचने—'अमात्यकञ्चकिश्रेष्ठिविदूषकपुरोधसाम् । चेष्टा-
बद्धपट्टानि प्रतिशीर्षाणि कारयेत् ॥' इति ।
कापि रङ्गे वर्णिका पट्टे वर्तयति ।
चित्रफलकानि चिनवतीत्यर्थ ।
एष वंशो स्थापितो ध्यान ।
वंशो वेणुवाद्यम् ।
इयं वीणा प्रतिसार्यते । इमे त्रयोऽपि मुञ्जा ग यन्ते ।
त्रैविध्यं च भरते—'मायूरी अर्धमायूरा कर्मारवी चेति त्रिधा ।' इति ।
एष कांस्यतालाना प्रक्षालनोज्ज्वलानां हल्हलो श्रूयते ।
'हल्बोलो' इति देशी ।
एतद्द्रुवागीतमालप्यते ।