सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

Jataka Parijata of Vaidyanatha Dikshita with Commentary

वैद्यनाथ दीक्षित (टीकाकार: पं. कपिलेश्वर शास्त्री एवं पं. मातृप्रसाद शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished588 पृष्ठ

१८६ सटीकजातपारिजाते-
चन्द्रमा छठे हो, सूर्य आठवें हो, लग्न से १२ वें शनि हो और दूसरे मङ्गल हो तो इस
योगमें इन्द्र भी निश्चय अन्धा हो ॥ ५८ ॥
लग्नेश्वरेण सहिते यदि वित्तनाथे दुःस्थेऽक्षिनाशनमथास्फुजिदिन्दुयुक्ते ।
नेत्रेश्वरे तनुगते यदि नैशिकोऽन्धः स्वोच्चे शुभग्रहयुते न तथा वदन्ति ॥५६॥
लग्नेश्वरेणेति । यदि वित्तनाथे=द्वितीयभावेशे लग्नेश्वरेण=लग्नपतिना सहिते दुःस्थे=
षडष्टव्ययगे जन्म भवेत्तदा जातस्याक्षिनाशनं=नेत्रविनाशं ब्रूयात् । अथेति । अथानन्तरं-
नेत्रेश्वरे=द्वितीयभावेशे आस्फुजिदिन्दुयुक्ते=शुक्रचन्द्रसहिते तनुगते=लग्नगते यदि जायते
तदा नैशिकोऽन्धो रात्र्यन्धो ( Night blind ) भवति । तस्मिन्नेत्रेश्वरे स्वोच्चे
स्वकीयोच्चराशिगते शुभग्रहयुते च तथाऽन्धत्वं न वदन्ति विप्रा इति ॥ ५९ ॥
यदि द्वितीयभावेश लग्नेशसे युक्त होकर ६, ८, १२ में हो तो आंखें अन्धी हो। यदि
द्वितीयेश शुक्र और चन्द्रमाके साथ होकर लग्नमें हो तो जातक रात्र्यन्ध हो । यदि वह
द्वितीयेश उच्चगत ग्रह और शुभग्रहसे दृष्ट हो तो वैसा न हो याने आंखें अच्छी हों

जातकमञ्जर्याध्यायः ॥ ६ ॥ १८७
tion and asthma) रोगैः व्यथितो भवति। भौम इति। भौमे=मङ्गले विलग्ने तस्मिन्
शनिसूर्यदष्टे=शनिना सूर्येण चावलोकिते जातो मनुष्यो बसूरिरोगेन=वसन्तरोगेन (Sma-
llpox) अभिहतः पीडितो भवेदिति ॥ ६२ ॥
सूर्य लग्नमें हो उसे मंगल देखता हो तो गुल्म, क्षय और श्वास रोगसे पीडित हो।
मंगल लग्नमें हो उसे शनि और सूर्य देखते हों तो शीतला रोगसे मनुष्य हत हो ॥ ६२ ॥
पापेक्षिते रविसुते धनराशियुक्ते पापान्विते शूनकभीतिमुपैति मर्त्यः ।
तद्भावनाथसहिते दिननाथपुत्रे दृष्टेऽथ वा शूनकभीतिमुपैति जातः ॥ ६३ ॥
इदानीं कुक्कुरकर्त्तृकरोग उच्यते । पापेक्षित इति । पापग्रहेण=रविणा भौमेन वेक्षिते=
दृष्टे, रविसुते=शनैश्चरे पापेन=भौमेन सूर्येण वाऽन्विते=युक्ते तथाभूते धनराशियुक्ते=द्विती-
यभावगते जातो मर्त्यो नरः शूनकेन = कुक्कुरेण भीतिं = भयमुपैति = प्राप्नोति । कुक्कुरेण
दंश्यत इत्यर्थः । तदिति । दिननाथपुत्रे = शनैश्चरे तद्भावनाथेन=द्वितीयभावपतिना सहितेऽ-
थवा दृष्टे जातो नरः शूनकभीतिमुपैति ॥ ६३ ॥
द्वितीय भावमें शनि पापग्रहसे दृष्ट वा युत हो तो मनुष्यको कुत्तेका भय प्राप्त हो।
यदि शनि २ रे भावके स्वामीसे युक्त हो वा दृष्ट हो तो मनुष्यको कुत्तेका भय होता है ॥६३॥
वीर्यान्विते राहुसमेतराशिनाथान्विते राहुयुते विलग्ने ।
सर्पाद् भयं विक्रमराशिनाथे बुधेन युक्ते गलरोगमेति ॥ ६४ ॥
इदानीं सर्पाद्भययोगो गलरोगयोगश्चोच्यते । वीर्यान्वित इति । वीर्यान्विते = सबले
तृतीयभावेशे राहुसमेतराशिनाथान्विते = राहुणा समेतो यो राशिस्तन्नायेन सहिते, विलग्ने
राहुयुते वा सर्पाद्भयमेति जातक इति । अथ-विक्रमराशिनाथे = तृतीयभावेशे बुधेन युक्ते
जातो गलरोगं=कण्ठरोगं प्राप्नोति । अयमेव श्लोको द्वादशाध्याये ४२ तमे श्लोके 'वीर्या-
न्विते' इत्यत्र 'शौर्याधिपे' इति पाठान्तरं कृत्वा वक्ष्यते । अन्यत्सर्वं समानमेव ॥ ६४ ॥
सहजेश राहुसे युत राशिके स्वामीसे युत हो, वा राहुलग्नमें प्राप्त हो तो सर्पसे भय
होवे। तृतीयका पति बुधसे युक्त हो तो गळ रोग होवे ॥ ६४ ॥


[कुण्डली १ - सर्पभयं]

  • तनु (१): १ रा.
  • धन (२): २
  • सहज (३): ३
  • सुख (४): ४
  • सुत (५): ५
  • रिपु (६): ६ बु. मं.
  • जाया (७): ७ के.
  • मृत्यु (८): ८
  • भाग्य (९): ९
  • कर्म (१०): १०
  • आय (११): ११
  • व्यय (१२): १२
  • मध्य फल: सर्पभयं

[कुण्डली २ - गलरोगः]

  • तनु (१): २
  • धन (२): ३
  • सहज (३): ४
  • सुख (४): ५
  • सुत (५): ६
  • रिपु (६): ७
  • जाया (७): ८ चं. बु.
  • मृत्यु (८): ९
  • भाग्य (९): १०
  • कर्म (१०): ११
  • आय (११): १२
  • व्यय (१२): १
  • मध्य फल: गलरोगः

नीचे तृतीयेऽरिगृहे विमूढे पापेक्षिते तद्गलरोगवान् स्यात् ।
विषप्रयोगाद्द्विषभक्षणाद्वा तेषामभावेऽर्थविनाशनाथैः ॥ ६५ ॥
तृतीये=तृतीयभावे नीचे=नीचवर्तिनि, अरिगृहे=शत्रुराशिके विमूढे=अस्तङ्गते वा ग्रहे
पापेक्षिते = पापग्रहदृष्टे । एतदुक्तं भवति । लग्नात् तृतीयभावे यो ग्रहः स नीचवर्ती,
शत्रुशशिकः, अस्तो वा भवेत्तस्मिन्नशुभग्रहेण दृष्टे, तद्गलरोगवान् = तस्मिन् योगे जातो
नरः कण्ठरोगी भवति । तत्र गलरोगे हेतुरुच्यते । विषप्रयोगाद्विषभक्षणाद्वा । विषस्य प्रयो-
गाद्यथाहाराद्वा विषस्य भक्षणाद्गलरोगी भवेत् , यथा नीलकण्ठः । तेषामुक्तप्रयोगानामभावे

अर्थविनाशनार्थः = सञ्चितानामर्थानां = धनानां विनाशनार्थोऽपव्ययकारको भवति ॥ ६५ ॥
६ रे भावमें नीचस्थ ग्रह, शत्रुराशिस्थ या अस्तग्रह यदि पापग्रहसे देखा जाता हो तो
वह विषके प्रयोगसे, विषके खानेसे गलरोगवान् हो । इनके अभावमें धनका नाश होता है ॥
पापे तृतीये गलरोगमत्र वदन्ति मान्द्यादियुते विशेषात् ।
भौमान्विते प्रेतपुरीशसूनौ तृतीयराशौ यदि कर्णरोगम् ॥ ६६ ॥
इदानीं गलरोगयोगान्तरं कर्णरोगयोगञ्चाह-पाप इति । तृतीये भावे पापे=रविभौम-
शनीनामन्यतमे विलसति, अत्र योगे जातस्य गलरोगं विज्ञा वदन्ति । तस्मिन् सपापे
तृतीये मान्द्यादियुते=गुलिकायप्रकाशग्रहयुते विशेषाच्चिश्चयेन गलरोगं ब्रूयात् । अथ तृतीय-
राशौ = सहजभावे भौमान्विते = समङ्गले प्रेतपुरीशसूनौ = प्रेतानां पुरीशो यमलोकेशो यमः
शनिस्तत्स

केतू यदि सर्पपीडां चोरादिभिर्भीतिमुपैति जातः ।`

Line 33:
केन्द्रत्रिकोणे यदि साहिकेतू वदन्ति तज्ज्ञा निगलं तदानीम् ॥ ७४ ॥

Line 34:
इदानीं ज्वररोगं जलप्रमादं स्फोटकरोगञ्चाह-लग्नेश इति । लग्नेशषष्ठाधिपती यत्र

Line 35:
तत्र यदि दिनेशेन = सूर्येण युक्तौ भवेतां तदा ज्वरं=ज्वररोगं ब्रूयात् । तौ लग्नेशषष्ठेशौ

Line 36:
चेत् चन्द्रेण समन्वितौ भवेतां तदा जले प्रमादं=अकस्माज्जले प्रमज्जनं स्यात् । तावेव

Line 37:
लग्नेशषष्ठेशौ क्षितिसूनुना = भौमेन युक्तौ भवेतां तदा युद्धेन=सङ्ग्रामेण वा स्फोटकराशि-

Line 38:
भिरुष्णधातुप्रकोपात् ( गन्धक वारुदादि ) जातं रोगं ब्रूयात् जातकस्येति ॥ ७२ ॥

Line 39:
`इदानीं पित्तप्रमादं निर्व्याधिं भार्याविपदमनिलरोगञ्चाह—पित्तादिति । तावेव लग्

१६० सटीकजातसपारिजाते-
ष्ठेशौ शुक्रेण समन्वितौ भवेतां तदा जातस्य भार्याविपदं=स्त्रीमरणं विद्वा वदन्ति । मन्देन=
शनिना युक्तौ लग्नेशषष्ठेशौ तदा जातस्य नीचानिलरोगं = नीचानिलमपानवायुः तज्जात-
रोगं = गुदारोगमाचार्या आहुरुच्चरिति ॥ ७३ ॥
अथ सर्पपीडाचौरभीतिनिगलयोगानाह-सराहकेत्विति । तावेव लग्नेशषष्ठेशौ यदि
सराहुकेतू=राहुणा केतुना वा सहितौ भवेतां तदा जातस्य सर्पपीडां कुरुतोऽर्थादस्मिन्योगे
जातः सर्पेण दंश्यते, तथा चौरादिभिस्तस्करादिभिर्भीतिं = भयमुपैति=प्राप्नोति । अथ तौ
यदि केन्द्रत्रिकोणे साहिकेत् भवेतामर्थात् अहिना=राहुणा, केतुना वा सहितौ केन्द्रे वा
त्रिकोणे भवेतां तदानीं जातं नरं निगलं=गलामययुक्तं तज्ज्ञा विद्वांसो वदन्ति ॥ ७४ ॥
लग्नेश और षष्ठेश सूर्यसे युक्त हों तो ज्वर हो । चन्द्रमासे युक्त यदि हों तो जलमें डूबने
का भय हो। मङ्गलसे युक्त हों तो युद्धसे वा स्फोटक समूह (गैंश वगैरह) से भय हो ॥७२॥
यदि बुधसे युक्त हों तो पित्तके प्रमादसे भय हो । गुरुसे युक्त हो तो व्याधिसे रहित
हो । शुक्रसे युक्त हो तो स्त्रीका मरण हो । शनिसे युक्त हो तो अधोवायुका रोग मुनि
लोग कहे हैं ॥ ७३ ॥
राहु या केतुसे युक्त हों तो सर्प की पीड़ा हो और जातकको चोरादिका भय प्राप्त हो ।
केन्द्र त्रिकोणमें राहु, या केतुसे युक्त हो तो निगल रोग पण्डित लोग कहते हैं ॥ ७४ ॥
इदानीं लिङ्गच्छेदनयोगो लिङ्गरोगयोगश्चोच्येते--
षष्ठेश्वरश्चन्द्रसुतेन युक्तः सागुर्विलग्ने स्वयमत्र शिश्नम् ।
छिनत्त्यसौ सौम्यदृशा विहीनः सभूमिपुत्रो यदि लिङ्गरोगी ॥ ७५ ॥
षष्ठेश्वर इति । षष्ठेश्वरः=षष्ठभावाधिपतिश्चन्द्रसुतेन=बुधेन युक्तः सागू राहुयुक्तोऽपि
यदि विलग्ने=जन्मलग्रे स्थितो भवेत्तदाऽत्र जातो नरः स्वयमेव शिश्नं = लिङ्गं छिनत्ति=
कर्त्तयति । असौ=षष्ठेश्वरः सौम्यदृशा विहीनः=शुभदृष्टिरहितो भवेत्तथा सभूमिपुत्रो मङ्ग-
लेन युक्तश्च भवेत्तदा जातो लिङ्गरोगी=मूत्रकृच्छ्रादि-(सूजाक) रोगयुतो भवेदिति ॥७५॥
षष्ठ भावका स्वामी बुध और राहुसे युक्त होकर लग्नमें हो तो वह जातक अपने लिङ्ग
को स्वयं कटावे । यदि मङ्गलसे युक्त हो, उसे शुभग्रह न देखते हों तो जातक लिङ्गरोगी हो ॥
इदानीं स्त्रीक्लीबयोगं बन्धनयोगञ्चाह-
कामेश्वरः शुक्रयुतो रिपुस्थः कलत्रषण्ढत्वमुदीरयन्ति ।
षष्ठेशलग्नाधिपती समन्दौ केन्द्रत्रिकोणे यदि बन्धनं स्यात् ॥ ७६ ॥
कामेश्वर इति । कामेश्वरः=सप्तमभावेशः शुक्रयुतो रिपुस्थः = षष्ठभावगतो भवेत्तदा
जातस्य कलत्रषण्डत्वं=स्त्रियाः क्लीबत्वं उदीरयन्त्यार्याः । अत्र योगे जातस्य स्त्री क्लीबत्व-
माप्नुयादित्यर्थः । यदि षष्ठेशलग्नाधिपती = षष्ठेशलग्नेशौ समन्दौ = मन्देन शशिना युक्तौ
केन्द्रे ( १।४।७।१० ) त्रिकोणे ( ५।६ ) वा भवेतां तदा जातस्य बन्धनं = कारागारादौ
यातनं भवेदिति ॥ ७६ ॥
सप्तमेश शुक्रसे युक्त षष्ठ स्थानोंमें हो तो उसकी स्त्री नपुंसकी हो । षष्ठेश और लग्नेश
शनिसे युक्त होकर केन्द्रमें या कोणमें हो तो बांधा जाय ॥ ७६ ॥
इदानीमभिचारकृतरोगयोगमाह-
चरे विलग्ने रिपुनाथदृष्टे कुजे च लाभे स्थिरगे च धर्मे ।
द्वन्द्वेऽस्तराशौ प्रवदेन्नराणां रोगं रिपूणां कृतमाभिचारम् ॥ ७७ ॥
चर इति । चरे=मेष-कर्क-तुला-मकराणामन्यतमे विलग्ने = जन्मलग्ने तस्मिन् रिपुना-
थदृष्टे = षष्ठेशेन दृष्टे च, कुजे = मङ्गले लाभे = एकादशभावे, धर्मे=नवमभावे स्थिरगे=स्थिर-
राशि ( २।५।८।११ ) गते च, अस्तराशौ=सप्तमे भावे द्वन्द्वे=द्विस्वभावराशि (३।६।९/१२)

जातकभङ्गाध्यायः ॥ ६ ॥ १६१
गते च ( च शब्दोऽत्र पक्षान्तरार्थे ) नराणां = तदानीं जातानां रिपूणां=द्विषां कृतं सम्पा-
दितमाभिचारं=कृत्या प्रयुक्तं रोगं ( मन्त्रादिप्रयोगोत्पादितं ) प्रवदेदिति ॥ ७७ ॥
चर राशिका लग्न हो षष्ठेश उसको देखता हो, या मङ्गल लाभमें हो, या धर्ममें स्थिर
राशि हो, सप्तम द्विश्वभाव हो तो शत्रुओंके किये हुए अभिचार (प्रयोग) से रोग हो ॥७७॥
इदानीं वैकल्यं शरीरशोषणञ्चाह—
जीवे समन्दे दशमेऽर्धचन्द्रे वैकल्यमङ्गे क्षितिजे कलत्रे ।
दिनेशचन्द्रौ रविराशियुक्तौ चन्द्रर्क्षगौ वा यदि शोषणं स्यात् ॥ ७८ ॥
जीव इति । जीवे=गुरौ यत्र तत्र समन्दे = शनियुक्ते, अर्धचन्द्रे = सूर्यादुभयत्र त्रिरा-
शिभितान्तरे विद्यमानश्चन्द्रोऽर्धो भवति तथा सार्द्धसप्तम्यां तिथौ भवतीति बोध्यम् ।
तस्मिन्नर्धचन्द्रे दशमे भावे गतवति, क्षितिजे=भौमे कलत्रे = सप्तमभावगते जातस्याङ्गे
शरीरे वैकल्यं = दौर्बल्यं वाच्यम् । दिनेशचन्द्राविति । सूर्याचन्द्रमसौ रविराशियुक्तौ=रवेः
राशिः=सिंहस्तद्गतौ वा चन्द्रर्क्षगौ=कर्कराशिगतौ यदि भवेतां तदा शोषणं जातस्य शरीरे
शोषणम् अस्थिमात्रमेवावशेषं ब्रूयादिति ॥ ७८ ॥


[कुण्डली १ - वैकल्यम्]

  • लग्न (१): १ सू. १०°
  • धन (२): २
  • सहज (३): ३
  • सुख (४): ४
  • सुत (५): ५
  • रिपु (६): ६
  • जाया (७): ७ मं.
  • आयु (८): बृ.श.८
  • कर्म (१०): १० चं. १०°
  • व्यय (१२): १२
  • मध्य: वैकल्यम्

[कुण्डली २ - शोषणं]

  • लग्न (१): १
  • सुख (४): ४ सू. चं.
  • सुत (५): ५ सू. चं.
  • मध्य: शोषणं

बृहस्पति शनिके साथ हो, अर्धचन्द्र दशममें हो सप्तममें मंगल हो तो जातक विकल
हो। सूर्य और चन्द्रमा सूर्यकी राशि ( सिंह ) में हों वा चन्द्रराशि ( कर्क ) में हों तो
शोषण ( सूखा ) रोग हो ॥ ७८ ॥
इदानीमनेन श्लोकेनोन्मादयोगमाह—
लग्ने रवौ भूमिसुते कलत्रे सून्मादभाक् तत्र नरो हि जातः ।
उन्मादबुद्धिं समुपैति लग्ने शनौ कलत्रे सकुजे त्रिकोणे ॥ ७६ ॥
लग्न इति । सरलार्थः ॥ ७९ ॥


[कुण्डली ३ - उन्माद]

  • लग्न (१): सू.
  • जाया (७): मं.
  • मध्य: उन्माद

[कुण्डली ४ - उन्मादबुद्धि]

  • लग्न (१): श.
  • सुत (५): मं.
  • जाया (७): मं.
  • भाग्य (९): मं.
  • मध्य: उ० बु०

लग्नमें सूर्य हो, सप्तममें मंगल हो तो मनुष्य उन्माद भागी ( पागल ) होवे। लग्नमें
शनि, सप्तम, या त्रिकोणमें मंगल हो तो मनुष्यकी उन्माद बुद्धि होती है ॥ ७९ ॥

१६२ सटीकजातकपारिजाते-
इदानीमुन्मादबुद्धियोगमाह—
लग्नत्रिकोणे दिननाथचन्द्रौ शौर्ये गुरौ केन्द्रसमन्विते वा ।
सोन्मादबुद्धिः स भवेत्तदानीं शरासनादौ यदि जन्मलग्ने ॥ ८० ॥
लग्नत्रिकोण इति । यदि शरासनादौ=धनुराश्यादौ जन्मलग्ने लग्नत्रिकोणे (१।५।९)
दिननाथचन्द्रौ = सूर्यचन्द्रमसौ, गुरौ = बृहस्पतौ शौर्य = तृतीये वा केन्द्रे ( १।४।७।१०
भावे ) समन्विते तदानीं=तस्मिन्काले यस्य
जन्म भवेत्स उन्मादबुद्धिर्भवति । तत्काल-
जातोऽगृहीतबुद्धिर्भवतीत्यर्थः ।
अत्र चतुर्थचरणे 'शरासनादौ यदि
जन्मलग्ने' इत्यस्य स्थाने 'शन्यारवारे
यदि जन्मकाले' इति पाठान्तरं सर्वार्थ-
चिन्तामणिकर्त्रा पठितम् । एवं जात-
कादेशे—

+---------------+---------------+
| \           / | \   ल. ८।३° / |
|   \   बृ.   /  |   \       /   |
|     \     /   |     \   /     |
|       \ /     |       \ /       |
+--------+------+--------+--------+
|       / \     |       / \       |
|     /     \   |     /     \   |
|   / सू. चं. \ |   / उन्माद- \ |
| /           \ | /   बुद्धिः   \ |
+---------------+---------------+

नवमोदयात्मजस्थौ रविचन्द्रौ भ्रातृकेन्द्रगे जीवे ।
युक्ते शनिकुजवारे जातः सोन्माद इव चपलः स्यात् ॥
इति दृश्यते । अतस्तत्र 'शन्यारवारे यदि जन्मकाले' इति पाठे जन्मकाले यदि
शनिर्वा भौमो भवेदिति व्याख्यानमन्यत्सर्वं समानमेव ॥ ८० ॥
लग्न या त्रिकोणमें सूर्य और चन्द्रमा हों, गुरु ३ रे, वा केन्द्रमें हो और यदि धनुके
आदिमें लग्न हो तो जातककी उन्माद बुद्धि होती है ॥ ८० ॥
इदानीं बुद्धि

जातकमङ्गाध्यायः ॥ ६ ॥ १६३
श्लोकेनानेनोन्मादभाक्कलहप्रिययोगमाह—
चन्द्रे सपापे फणिनाथयुक्ते रिःफे सुते रन्ध्रगतेऽथवाऽपि ।
उन्मादभाक् तत्र सरोषयुक्तो जातस्तु नित्यं कलहप्रियः स्यात् ॥ ८३ ॥

ल.चं. रा. मं.
चं.रा.<br>मं.
चं. रा. मं.
चन्द्र इति । सरलार्थः ॥ ८३ ॥
चन्द्रमा पापग्रहके साथ राहुसे युक्त होकर १२ वें, वा ५ वें, वा ८ वें हो तो वह उन्मादी, क्रोधी और नित्य कलहप्रिय होवे ॥ ८३ ॥
**इदानीं दन्ताक्षिरोग

१६४ सटीकजातकपारिजाते-
इदानीं कुष्ठयोगमाह-
हित्वा लग्नपतिं विलग्नसहितेष्वन्येषु कुष्ठं वदेत् ।
नीलं भानुसुते तु चण्डकिरणे रक्तं सितं भूमिजे ॥
मन्देन क्षितिजेन वा यदि युते कर्क्यन्त्यनक्रांशके ।
चन्द्रे शोभनयोगदृष्टिरहिते कुष्ठं वदेद् देहिनाम् ॥ ८६ ॥
हित्वेति । लग्नपतिं = लग्नेशग्रहं हित्वा = वर्जयित्वा अन्येषु ग्रहेषु विलग्नसहितेषु = जन्म-
कालीनलग्ने स्थितेषु जातस्य कुष्ठं वदेत् । लग्नेशो लग्नगतो यदि स्यात्तदा कुष्ठं नेति
हित्वा लग्नपतिमित्यनेनावगम्यः । अन्येषु कुष्ठं वदेदित्यत्र कुष्ठविवरणमुच्यते । नीलं भानु-
सुते = शनौ लग्नगते, नीलं नीलकुष्ठं, चण्डकिरणे = सूर्ये लग्नगते तु रक्तं = लोहितवर्णं कुष्ठं,
भूमिजे = मङ्गले लग्नगते सितं = श्वेतकु

जातकमङ्गाध्यायः ॥ ६ ॥ - १६५
चन्द्रमा जलचर राशिमें हो, उस स्थानका स्वामी षष्ठ स्थानमें हो उसे जलचरराशि-
गत ग्रह देखते हों तो मूत्रकृच्छ्र (सूजाक) रोग होवे । चन्द्रमा अष्टमभाव या शत्रुभावमें
हो उसे मंगल देखता हो और लग्नमें शनि हो तो रक्तरोग होवे ॥ ८८ ॥
इदानीं गुल्मरोगं दाहरोगञ्चाह-
क्षीणे मन्दगृहोदये हिमकरे पापग्रहैरन्विते
रन्ध्रारातिगतेऽथवा पवनकृद् गुल्मादिरोगं वदेत् ।
चन्द्रे पापवियच्चरान्तरगते मन्दे मदस्थानगे
जातो विद्रधिजन्मशोषजनितैः सन्तप्तदेहो भवेत् ॥ ८९ ॥
क्षीणे इति । क्षीणे = क्षयिष्णौ हिमकरे=चन्द्रे पापग्रहैरन्विते=सहिते मन्दगृहोदये=
मकरोदये वा कुम्भोदयेऽथवा रन्ध्रारातिगतेऽष्टमे षष्ठे वा भावे गतवति पवनकृत्=वायुजनितं
गुल्मादिरोगं वदेत् । चन्द्र इति । चन्द्रे पापवियच्चरयोरन्तरे = मध्ये गते (चन्द्रादेको
द्वितीयेऽपरो द्वादशे पापो भवेत् ) मन्दे=शनौ मदस्थानगे=सप्तमभावमुपगते जातो नरो
विद्रधिजन्मशोषजनितैः=विद्रधिरुदरव्याधिभेदः 'व्याधिभेदाः विद्रधिः स्त्री' इत्यमरः । जन्म-
शोषो व्याधिभेदस्तैर्जनितैरामयैः जातः सन्तप्तदेहो भवेदिति ॥ ८९ ॥
शनिके गृहमें क्षीण चन्द्रमा पापग्रहोंसे युक्त हो, वा अष्टम या षष्ठ स्थानमें हो तो
वायुकुपित गुल्मरोग कहे । चन्द्रमा पापग्रहके मध्यमें हो, शनि सप्तम हो तो जातक जन्मसे
ही सूखा रोगसे सन्तप्त देह हो ॥ ८९ ॥
श्लोकेनानेनोदररोगभेदा उच्यन्ते-
अजीर्णगुल्मामयशूलमेति कुजे विलग्ने विबलेऽरिनाथे ।
लग्ने सपापे फणिनायके वा मन्देऽष्टमे कुक्षिरुगर्दितः स्यात् ॥ ९० ॥

+-----------------------------------+
|  \   २   / \       / \  १२ बु. /  |
|   \     /   \  १ मं./   \     /   |
| ३  \   /     \     /     \   / ११ |
|     \ /       \   /       \ /     |
+------+---------------------+------+
|      |                     |      |
|  ४   |       कुक्षिरोगः     |  १०  |
|      |                     |      |
+------+---------------------+------+
|     / \       /   \       / \     |
| ५  /   \     /     \     /   \  ९ |
|   /     \   /   ७   \   /     \   |
|  /   ६   \ /         \ /  ८ श. \  |
+-----------------------------------+

अजीर्णति । सरलार्थः ॥ ९० ॥
मंगल लग्नमें हो और षष्ठेश निर्बल हो तो
अजीर्ण और गुल्म रोगसे पीड़ा होती है ।
लग्न पापग्रहसे युक्त हो, वा राहुसे युक्त हो,
शनि अष्टममें हो तो कुक्षि (पेटके) रोगसे
पीड़ित हो ॥ ९० ॥
इदानीं हृदयशूलरोगयोगं शूलयोगञ्चाह-
हृच्छूलरोगमुपयाति सुखे फणीशे पापेक्षिते गतबले यदि लग्ननाथे ।
शूलामयं तनुपतौ रिपुनीचराशौ भौमे सुखे रविसुते यदि पापदृष्टे ॥६१॥
हृदिति । सरलार्थः ॥ ९१ ॥
यदि राहु सुख ( ४) में हो और लग्ननाथ पापदृष्ट और बलहीन हो तो हृदय-शूल
रोग होता है। लग्नेश शत्रुगृहमें, वा नीच राशिमें हो और मंगल चौथे हो, शनि यदि
पापग्रहसे देखा जाता हो तो शूलरोग होता है ॥ ९१ ॥

१६६ सटीकजातकपारिजाते-
[कुण्डली १ : ३ | २ (लग्न) | ४ | ५ रा. | हृच्छूलं | मं. श. | ६ शु.] [कुण्डली २ : २ | १ (लग्न) | १२ | ३ | ४ मं. | शूलामयं | ५ | ६ श. | ७]
इदानीमपरिपाकरोगं पाण्डुरोगं चाह—
जातो भुक्तिविरोधरोगनिहतो रन्ध्रेश्वरे दुर्बले
लग्ने पापनिरीक्षिते परिभवस्थाने समन्देक्षिते।
वान्तिभ्रान्तिजपाण्डुमेति सकुजे चन्द्रे रिपुस्थानगे
जातः शूलविसर्पमेति दिनकृच्चन्द्रारयुक्ते यदा ॥ ६२ ॥
जात इति। रन्ध्रेश्वरेऽष्टमभावेशे दुर्बले = बलरहिते लग्ने = जन्मकालीनलग्ने पाप-
ग्रहेण निरीक्षिते = दृष्टे, परिभवस्थानेऽष्टमे भावे समन्देक्षिते = शनिदृष्टिसहिते जातो नरो
भुक्तिविरोधरोगेणानावरोधामयेन ( भोजने गलावरोधेन ) निहतो भवेन्निश्चयत इति।
तथा प्रश्नमार्गे-
"पापग्रहेक्षितं लग्नं रन्ध्रं रविजवीक्षितम्।
रन्ध्रेशो विबलो योग एष भुक्तिविरोधकृत्" ॥ इति।
वान्तिभ्रान्तिजेति। सकुजे = भौमयुक्ते चन्द्रे रिपुस्थानगे=षष्ठभावगते वान्तिभ्रान्तिज-
पाण्डुं ( कामलारोगं ) प्राप्नोति। दिनकृच्चन्द्रारयुक्ते=षष्ठे भावे सूर्यचन्द्रभौमैः सहिते च
जातो नरः शूलविसर्पमेति = शूलभेदाद्विसर्पं प्रसरं ( व्रणप्रसारम् ) 'प्रसरस्तु विसर्पणम्'
इत्यमरकोके। एति=प्राप्नोतीति ॥ ६२ ॥
अष्टमेश निर्बल हो, लग्नमें पापग्रहों की दृष्टि हो, ८ वें भावमें शनिका योग या दृष्टि हो
तो जातक भुक्तिविरोध ( गलेमें भोजनके रुकनेके ) रोगसे निहत हो ( मरे )। यदि चन्द्रमा
मङ्गलके साथ शत्रुभावमें हो तो वायुके विकारसे पाण्डुरोग हो। यदि सूर्य, चन्द्रमा और
मङ्गल शत्रुभाव (६) में हों तो जातकको शूलरोग होवे। ( सुधाशालिनीकारः ) ॥ ६२ ॥
इदानीमभिचारजातं रोगमाह-
आरेक्षिते यदि विलग्नगृहेऽरिनाथे मानेऽथवाऽस्ततनुगे कृतमाभिचारम्।
लग्नाधिपेन सहितेऽवनिजे विलग्ने केन्द्रेऽथवा रिपुपतौ तनुगे तथा स्यात् ॥६३॥
आरेक्षित इति। यदि आरेणाङ्गारकेणेक्षिते=दृष्टे विलग्नगृहे=जन्मलग्ने, अरिनाथे =
षष्ठेशे माने=दशमे भावे, अथवाऽस्ततनुगे=सप्तमे लग्ने तिष्ठति सति आभिचारं=अभिचार-
सम्बन्धं ( कृत्वोत्पादितं ) कृतं रोगं विजानीयात्। अथ लग्नाधिपेन=लग्नेशेन सहितेऽ-
वनिजे = भौमे विलग्ने=जन्मलग्ने गते रिपुपतौ=षष्ठेशे केन्द्रे ( ७।४।१० ) अथवा तनुगे=
लग्ने स्थिते सति तथा स्यादर्थादाभिचारं कृतं वाच्यम् ॥ ६३ ॥
यदि लग्नको मंगल देखता हो, षष्ठेश १०, या ७ भावमें हो तो अभिचारसे ( जादू
वगैरहसे ) रोग होवे। मंगल लग्नेशसे युक्त लग्नमें हो षष्ठेश केन्द्रमें वा लग्नमें हो तो
अभिचारसे कष्ट होवे ॥ ६३ ॥

जातकभङ्गाध्यायः ॥ ६ ॥ १६७
इदानीं देवदर्शनाद् भूतप्रेतपिशाचदर्शनाच्च जातं रोगमाह—
जातो निर्जरदर्शनेन जनितं रोगं सुखस्थानगे
माने लग्नगतेऽथवाऽमरगुरौ केन्द्रे समन्दात्मजे ।
मन्देऽस्ते चरलग्नगे यदि शुभे पापेक्षिते शीतगौ
भूतप्रेतपिशाचदर्शनवशाद् रोगं समेति ध्रुवम् ॥ ९४ ॥
जात इति । अमरगुरौ = बृहस्पतौ सुखस्थानगे = चतुर्थभावगते, माने = दशमभावे,
लग्नगते=जन्मलग्ने स्थिते वा, केन्द्रे ( १।४।७।१० भावानामन्यतमे ) समन्दात्मजे=गुलि-
कयुक्ते च जातो नरो निर्जरदर्शनेन=देवदर्शनेन=देवदर्शनादेव जनितमुत्पन्नं=रोगमेति । मन्द-
इति । मन्दे=शनैश्चरेऽस्ते=सप्तमे गते, शुभे=शुभग्रहे यदि चरलग्नगे=लग्नगतचरराशौ,
शीतगौ = चन्द्रे यत्र तत्रस्थे पापेक्षिते जातो भूतप्रेतपिशाचानां दर्शनवशाद् ध्रुवं = निश्चयेन
रोगं = व्याधिं समेति = प्राप्नोतीति ॥ ९४ ॥
यदि बृहस्पति चौथे, या दशवें, या लग्नमें हो और गुलिक केन्द्रमें हो तो जातकको
देवताके देखनेसे रोग उत्पन्न होवे । यदि शनि ७ वें, शुभग्रह चर लग्नमें हो और चन्द्रमा
जहां कहीं पापग्रहसे दृष्ट होवे तो जातक को भूत-प्रेत-पिशाचके देखनेसे रोग होता है ।
(सु० ज्ञा० कार) ॥ ९४ ॥
इदानीं केषांचिद्रोगयोगानां विवरणमाह—
चन्द्रे पापनिरीक्षिते रिपुगते पापान्विते वातजम्
जातः शोणितपित्तमेति वसुधापुत्रे तथाऽस्ते सति ।
सौम्ये वातकफामयं भृगुसुते मूलातिसारं तथा
मन्दे गुल्ममुपैति राहुशिखिनोः पैशाचरोगं वदेत् ॥ ९५ ॥
चन्द्र इति । चन्द्रे पापेन केनचिन्निरीक्षिते=दृष्टे, केनचित् पापेनान्विते=युक्ते, रिपुगते
च जातो वातजं=वायुरोगं प्राप्नोति । वसुधापुत्रे=भौमेऽस्ते=सप्तमभावे तथा सति ( पाप-
निरीक्षिते पापान्विते च ) शोणितपित्तरोगमेति । सौम्ये=बुधेऽस्ते पापनिरीक्षिते पापान्विते
च वातकफामयं=वायुकफजातं रोगं प्राप्नोति । भृगुसुते=शुक्रे तथोक्तवत् स्थिते मूलातिसारं
( Dysentery ) मन्दे=शनैश्चरे तथा सति गुल्मं ( Colic ) रोगमुपैति । एवं राहु-
शिखिनोः=राहुकेत्वोस्तथा स्थितयोः पैशाचरोगं जातकस्य वदेदिति ॥ ९५ ॥
चन्द्रमा षष्ठस्थानमें पापग्रहसे देखा जाता हो वा युक्त हो तो वातरोग होता है । मंगल
सातवेंमें हो तो रक्तपित्त रोग होवे । बुध सप्तममें हो तो वातकफका रोग होवे । शुक्र ७वेंमें
हो तो मूलातिसार रोग हो । शनि ७ वेंमें हो तो गुल्म रोग हो । राहु या केतु हो तो
पिशाच रोग कहे ॥ ९५ ॥
इदानीं कासश्वासक्षयरोगं पीनसरोगाञ्चाह—
कासश्वासक्षयजनिरुजं भानुभौमाहिदृष्टे
षष्ठे सौरे गुलिकसहिते सौम्यदृग्योगहीने ।
रिःफे पापे शशिनि रिपुगे भानुजे रन्ध्रयाते
पापांशस्थे तनुगृहपतौ पीनसं रोगमेति ॥ ९६ ॥
कासेति । सौरे = शनैश्चरे गुलिकेन सहिते षष्ठे = षष्ठभावङ्गते तस्मिन् भानुभौमाहि-
भिः = सूर्यमङ्गलराहुभिर्दृष्टे सौम्यदृग्योगहीने = शुभग्रहदृष्टियोगरहिते जातः कासश्वास-क्षय-
जनिरुजं = कासश्वासेन क्षयेन च जनितं रोगं ( Cough asthma and Consum-
ption ) प्राप्नोति । तस्मिन्नेव योगे शुभदृग्योगे सति न रोगमेति । रिःफ इति । पापे =

१६८ सटीकजातकपारिजाते-
सूर्ये भौमे वा रिःफे=द्वादशभावमुपगते शशिनि=चन्द्रे=रिपुगे षष्ठगते, भानुजे=शनौ रन्ध्र-
यातेऽष्टमभावगते, तनूद्गृहपतौ = लग्नेशे पापांशस्थे = पापग्रहनवांशगते च जातो नरः
पीनसं रोगमेति । तथा सर्वार्थचिन्तामणौ—
चन्द्रे षष्ठे, शनौ रन्ध्रे, व्यये पापे, विलग्नपे । पापांशकसमायुक्ते, पीनसं रोगमादिशेत् ॥
षष्ठ शनौ सगुलिके रव्यारफणिवीक्षिते । शुभैर्नदृष्टे युक्ते वा श्वासकासक्षयादियुक् । इति॥९६॥
यदि शनि गुलिकके साथ ६ ठे भावमें सूर्य, मङ्गल और राहुसे देखा जाता हो तथा
शुभग्रहके योग और दृष्टिसे रहित हो तो जातकको कासश्वास, क्षय सम्बन्धी रोग होवे ।
बारहवें भावमें पापग्रह हो, चन्द्रमा ६ ठे और शनि ८ वें में हो लग्नेश पापग्रहके नवांशमें
कहीं भी हो तो जातकको पीनस रोग होता है । ( सु० ज्ञा० कार ) ॥ ९६ ॥
इदानीं जलोदररोगदीर्घरोगयोराह—
मन्दे कुलीरभवनोपगते मृगस्थे चन्द्रे जलोदररुजं समुपैति जातः ।
सारे शनौ रिपुगते रविराहुदृष्टे लग्नाधिपे च विबले सति दीर्घरोगी ॥ ९७ ॥
मन्द इति । मन्दे = शनैश्चरे कुलीरभवनोपगते=यत्र तत्र कर्कराशिस्ये, चन्द्रे मृगस्थे=
मकरराशिगते जातो जलोदररुजं समुपैति । सार इति । सारे = भौमसहिते शनौ रिपुगते=
षष्ठभावगते तस्मिन् रविराहुभ्यां दृष्टे, लग्नाधिपे=जन्मलग्नेशे विबले=निर्बले च सति जातो
दीर्घरोगी=चिरं रोगयुग् भवतीति । तथा सर्वार्थचिन्तामणौ—
शन्यारसहिते षष्ठे रविराहुनिरीक्षिते । लग्नेश्वरे हीनबले दीर्घरोगी भवेन्नरः ॥ इति ॥६७॥
शनि कर्कका हो, चन्द्रमा मकरका हो तो जातकको जलोदर रोग हो । षष्ठस्थानमें मंगल-
से युक्त शनिको सूर्य और राहु देखते हों लग्नेश निर्बल हो तो दीर्घरोगी होवे ॥ ९७ ॥


[कुण्डली १: जलोदरम्]

  • लग्न (१): खाली
  • द्वितीय (२): २
  • तृतीय (३): ३
  • चतुर्थ (४): ४ श.
  • सप्तम (१०): १० चं.
  • मध्य: जलोदरम्

[कुण्डली २: दीर्घरोगः]

  • लग्न (२): खाली
  • द्वितीय (३): ३
  • तृतीय (४): ४
  • चतुर्थ (५): ५ र.
  • पञ्चम (६): ६ शु.
  • षष्ठ (७): मं. श.
  • नवम (१०): १०
  • दशम (११): ११
  • एकादश (१२): १२
  • द्वादश (१): १ रा.
  • अष्टम (९): ९
  • मध्य: दीर्घरोगः

इदानीं जातस्य ह्रस्वयोगमाह—
ह्रस्वः कुजे निजगृहे सुखविक्रमस्थे चन्द्रात्मजे रविसुते यदि लग्नगे स्यात् ।
स्वर्क्षे कुजे सुखसहोदरगेन्दुसूनौ होराधिपे शनियुते तु तथा वदन्ति ॥ ६८ ॥


[वाम भाग पाठ तथा दक्षिण भाग कुण्डली]

ह्रस्व इति । कुजे = भौमे निजगृहे=मेषे
वृश्चिके वा गते, चन्द्रात्मजे = बुधे सुखे
( ४ ) वा विक्रमे ( ३ ) स्थिते, रविसुते =
शनैश्चरे यदि लग्नगे तदा जातो ह्रस्वो लघु-
कायः स्यात् । स्वक्ष इति । कुजे स्वक्ष
( १।८ गते ) इन्दुसूनौ=बुधे सुखसहोदरगे
( ४।३ भावगते ) होराधिपे=लग्नेशे शनि-
युते तु तथा=ह्रस्वः स्यादिति वदन्ति विज्ञाः ॥ ९८ ॥

[कुण्डली ३: ह्रस्वयोगः]

  • लग्न (३): ३ श.
  • द्वितीय (४): ४
  • तृतीय (५): ५ बु.
  • चतुर्थ (६): ६
  • पञ्चम (७): ७
  • षष्ठ (८): ८ मं.
  • सप्तम (९): ९
  • अष्टम (१०): १०
  • नवम (११): ११
  • दशम (१२): १२ श. बु.
  • एकादश (१): १
  • द्वादश (२): २

जातकमङ्गाध्यायः ॥ ६ ॥ १६६
यदि मङ्गल अपने राशि ( १।८) का हो, बुध ४ थे, या १२ भावमें हो और शनि
लग्नमें हो तो जातक ह्रस्व (छोटे कदवाला) हो । यदि मङ्गल स्वगृहमें, बुध ३ रे, या ४ थे
में हो और लग्नेश यदि शनिके साथ कहीं हो तो भी जातक ह्रस्व होवे। (सु० शा० कार) ॥९८॥
अथ होरायाम्
इदानीं विकलनयनदारजन्मयोगमाह होरायां वराहः—
लग्नाद्व्ययारिगतयोः शशितिग्मरश्म्योः पत्न्या सहैकनयनस्य वदन्ति जन्म ॥
द्यूनस्थयोर्नवमपञ्चमसंस्थयोर्वा शुक्रार्कयोर्विकलदारमुशन्ति जातम् ॥ ६६ ॥
लग्नादिति । शशितिग्मरश्म्योश्चन्द्रसूर्ययोः लग्नाज्जन्मलग्नाद् व्ययारिगतयोरर्थात्
लग्नाद् द्वादशे षष्ठे च यथासम्भवं चन्द्रः सूर्यश्चैकैको भवेत् तदा पत्न्या=स्त्रिया सहैकन-
यनस्यैकाक्षस्य जन्म भवति । अस्मिन्योगे समुद्भूतः सपत्नीकः काणत्वमाप्नुयात् । पुमा-
न्स्वयं काणः तस्य स्त्री च काणीति । द्यूनस्थयोरिति । शुक्रार्कयोः=शुक्रसूर्ययोः लग्नाद्
द्यूनस्थयोः=सप्तमगतयोः, वा नवमस्थयोः, वा पञ्चमस्थयोर्द्वयोरेव जातं विकलदारं = विकला
हीनाङ्गा दाराः स्त्री यस्य तं विकलदारमुशन्ति=वदन्ति विज्ञाः । अस्मिन्योगे जातस्य स्त्री
हीनाङ्गी भवतीति । तथा सारावल्याम्—
लग्नाद् व्ययरिपुगतयोः शशाङ्कभान्वोर्वदन्ति पुरुषस्य ।
प्रभवं समस्तमुनयः क्रमेण पत्न्या सहैकनयनस्य ॥
द्यूने कुजभार्गवयोर्जातः पुरुषो भवेद्विकलदारः ।
धीधर्मस्थितयोर्वा परिकल्प्यं पण्डितैरेवम् ॥ इति ॥ ९९ ॥
लग्नसे बारहवें या छठे स्थानमें चन्द्रमा और सूर्य हों तो जातक और उसकी स्त्रीको भी
एक २ ही आंख होती है। शुक्र और सूर्यके सप्तमस्थ होनेसे वा नवम-पञ्चम स्थित होनेसे
स्त्री विकलाङ्गी हो ऐसा फल आचार्यों ने कहा है। (सु० शा० कार ) ॥ ९९ ॥

चक्र १ (वाम)चक्र २ (दक्षिण)
लग्न: ल.लग्न: ल.
द्वादश भाव: च., र.सप्तम भाव: विकलदारः
षष्ठ भाव: चं. र.विकल्प १: र. शु. (I)
सप्तम भाव: एकाक्षः सदारःविकल्प २: र. शु. (II)
विकल्प ३: र. शु. (III)

इदानीं कर्णरोगं दन्तरोगयोगञ्चाह—
नवमायतृतीयधीयुता न च सौम्यैरशुभा निरीक्षिताः ।
नियमाच्छ्रवणोपघातदा रदवैकृत्यकराश्च सप्तमे ॥ १०० ॥
नवमेति । अशुभाः=पापग्रहा नवमायतृतीयधीयुताः=यथासम्भवं नवमतृतीयेकादशपञ्च-
मभावेषु संस्थितास्ते च सौम्यैः=शुभग्रहैः निरीक्षिताः=दृष्टा न भवेयुस्तदा नियमात्=निश्च-
येन जातस्य श्रवणोपघातदाः=कर्णेन्द्रियनाशका भवन्ति । त एव पापा लग्नात् सप्तमे
भावे स्थिताः शुभग्रहेरदृष्टाश्च भवेयुस्तदा जातस्य रदवैकृत्यकरा=दन्तानां वैरूप्यकरा
भवन्ति । उक्तञ्च सारावल्याम्—

२०० सटीकजातकापारिजाते-
धर्मायसहजसुतगाः पापाः सौम्यैर्न वीक्षिता जन्तोः ।
श्रवणविनाशं कुर्युः सप्तमसंस्थाश्च दन्तानाम् ॥ इति ॥ १०० ॥
नवम, एकादश, तृतीय, पंचम स्थानमें पापग्रह हों उन्हें शुभग्रह न देखते हों तो
जातक अवश्य ही बहिरा होता है । यदि सप्तममें पापग्रह हों उन्हें शुभग्रह न देखते हों तो
दांतमें विकार हो ॥ १०० ॥
इदानीं जातस्य सुखयोगमाह—
वर्गोत्तमादिशुभवर्गयुतेऽमरेज्ये लग्ने रसातलगते यदि वा बलाढ्ये ।
वित्तायवृद्विगृहगेषु वियच्चरेषु लग्नाधिपे बलयुते सुखमेति जातः ॥ १०१ ॥
वर्गोत्तमेति । अमरेज्ये=गुरौ वर्गोत्तमादिशुभवर्गयुते=वर्गोत्तमाः 'चरगृहादिषु पूर्व-
मध्यपर्यन्ततः शुभफला नवभागसञ्ज्ञाः' इत्युक्ताः, आदिशब्देन मूलत्रिकोणोच्चस्ववर्गा
ग्राह्याः ते च शुभवर्गाश्च तेषु सहिते, लग्ने = जन्मलग्ने, रसातले=चतुर्थभावे वा गते, यदि
वा बलाढ्ये=बलयुक्ते गुरौ सति, अन्येषु वियच्चरेषु=ग्रहेषु वित्तायवृद्विगृहगेषु=द्वितीयेका-
दशचतुर्थभावेषु गतेषु, लग्नाधिपे=जन्मलग्नेशे, बलयुते=सबले च जातः सुखमेति ॥१०१॥
यदि बृहस्पति वर्गोत्तम आदि शुभ वर्गमें होकर लग्नमें, या ४ थेंमें हो, वा बलवान्
हो और ग्रह सब द्वितीय, एकादश, चतुर्थ गृहमें प्राप्त हों और लग्नाधिप बलवान् हो तो
जातकको अनेक प्रकारका सुख हो ॥ १०१ ॥
ये जातभङ्गा नृपयोगभङ्गाः प्रेष्या दरिद्राङ्गविहीनरूकाः ।
ये रोगभेदाः परिकीर्तितास्ते सूर्यादिसर्वद्युचरप्रसादात् ॥ १०२ ॥
श्लोकेनानेन सरलार्थकेनाऽध्यायमुपसंहरति ॥ १०२ ॥
पारिजाते सुधा टीका कपिलेश्वररचिता । षष्ठे जातकभङ्गेऽस्मिन्नध्याये पूर्णतां गता ॥ ६ ॥
इस छठे अध्यायमें जितने जातकभङ्गयोग, राजभङ्ग योग, प्रेष्ययोग, द रिद्रयोग,
हीनाङ्गयोग, रेकायोग और रोगोंके अनेकभेद कहे गये हैं वे सब श्री सूर्य आदि नवग्रहोंकी
कृपासे ही कहे गये हैं । ( सु० शा० कार ) ॥ १०२ ॥
इति श्रीवैद्यनाथदैवज्ञविरचिते जातकपारिजाते जातकभङ्गाख्यो षष्ठाध्याये
'विमला' हिन्दी टीका समाप्ता ॥ ६ ॥
अथ राजयोगाध्यायः ॥ ७ ॥
इदानीं राजयोगाध्यायो व्याख्यायते । तत्र येषु योगेषु समुद्भूता नरा राजानो
भवन्ति ते योगाः समुच्यन्ते—
कन्यामीननृयुग्मगोहरिधनुः कुम्भस्थितैः खेचरैः
सेनामत्तमतङ्गवाजिविपुलो राजा यशस्वी भवेत् ॥
तौलिच्छागवृषावसानगृहगैर्जातोऽखिलक्ष्मापति-
र्गोचापान्त्यभकेन्द्रगैः पृथुयशाः पृथ्वीश्वरो जायते ॥ १ ॥
कन्यामीनेत्यादि । कन्यामीनौ प्रसिद्धौ, नृयुग्मं = मिथुनं, गौ = वृषः, हरिः =
सिंहः, धनुःकुम्भौ प्रसिद्धौ एतेषु सप्तसु राशिषु स्थितैः खेचरैर्ग्रहैर्थात्सर्व एव ग्रहा यथा
सम्भवमुक्तेषु सप्तराशिषु स्थिता भवेयुस्तदा जातो नरो हि सेनाभिः, मत्तमत्तङ्गजैर्दन्तावलैः,
वाजिभिस्तुरङ्गैश्च सङ्कुलोऽतो विपुलौ विशालो ( महान् ), यशस्वी कीर्तिमान् ( ख्यातः )
राजा भवेत् । तौलिच्छागवृषावसानगृहगैस्तुलामेषवृषमीनराशिगतैर्निखिलैर्ग्रहैर्जातो नरोऽखि-

राजयोगाध्यायः ॥ ७ ॥ २०१
लक्ष्मीपतिः = समस्ताया भुवोऽधिपतिर्भवेत् । अथ गोचापान्त्यभकेन्द्रगैः = गौः वृषः, चापं
धनुः, अन्त्यो मीन एतेषु त्रिषु राशिषु तथा केन्द्र-( १।४।७।१० ) गतैश्च सकलैर्ग्रहैर्जा-
यमानो नरः पृथुयशाः = अतीव यशस्वी पृथ्वीश्वरो राजा जायते भवति ॥ १ ॥
कन्या, मीन, मिथुन, वृष, सिंह, धनु और कुम्भराशिमें सब ग्रह स्थित हों तो वह
मनुष्य सेना, मतवाले हाथी, घोड़ेके समूहसे युक्त यशस्वी राजा होवे। तुला, मेष, वृष,
मीन, राशिमें सभी ग्रह जिसके जन्म समयमें हों वह सम्पूर्ण भूमण्डलका स्वामी हो। जिसके
जन्म समयमें वृष, धनु, मीन राशिमें सब ग्रह स्थित हों, और केन्द्रमें हों वह राजा
होता है ॥ १ ॥
कन्यामेषतुलामृगेन्द्रघटगैर्जातो महीपालको
दुश्चिक्यप्रतिभारसातलगतैर्बह्वर्थदेशाधिपः ॥
खेटा विक्रमबन्धुपुत्रगृहगा द्वौ वित्तधर्मस्थितौ
शेषौ लग्नकलत्रराशिसहितौ राजा भवेद्धार्मिकः ॥ २ ॥
कन्यामेषतुलामृगेन्द्रघटगैर्निखिलैर्ग्रहैर्जातो महीपालको नृपो भवति । दुश्चिक्यं = तृतीयं,
प्रतिभा=पञ्चमं, रसातलं = चतुर्थं, तेषु गतैर्ग्रहै बह्वर्थदेशाधिपः = बहूनामर्थानां देशानाञ्चाधिपो
भवति । अथ खेटाः = त्रयो ग्रहा विक्रमबन्धुपुत्रगृहगास्तृतीयचतुर्थपञ्चमभावगता भवेयुः ।
अथ च द्वौ ग्रहौ वित्तधर्मस्थितौ = द्वितीयनवमभावगतौ भवेतां । शेषौ = द्वौ लग्नकलत्रराशिस-
हितौ = लग्नसप्तमभावगतौ भवेतां तदा जातो धार्मिको राजा भवेत् । अत्रेद मवधेयम् ।
सर्व एव (७) ग्रहा यथासम्भवं प्रथम-द्वितीय-तृतीय-चतुर्थ-पञ्चम-सप्तम-नवमभावे-
ष्वेकैकशः स्थिता भवेयुस्तदा धर्मशीलो राजा भवेदिति । तथा च भावकुतूहले-
एकैकेन खगेन जन्मसमये सैकावली कीर्तिता मुक्तालीव समस्तभूपमुकुटालङ्कारचूडामणिः ।
तज्जातो रिपुपुञ्जभञ्जनकरो गन्धर्वदिव्याङ्गनावृन्दानन्दपरो गुणव्रजधरो विद्याकरो मानवः ॥ इति।
जिसके जन्म समयमें सभी ग्रह कन्या, मेष, तुला, सिंह और कुम्भमें स्थित हों वह
राजा हो। जिसके जन्म समय ३।५।४ भावोंमें सब ग्रह हों वह बहुत धन और देशका मा-
लिक हो। जिस मनुष्यके जन्म समय ३ ग्रह ३।४।५ भावों में हों २ ग्रह २।९ में हों
शेष दो ग्रह लग्न और सप्तममें हों ( १।२।३।४।५।७।९ में सब ग्रह हों) वह धार्मिक राजा
होवे ॥ २ ॥
तारेशहोरासहिता नभोगो जातो यशस्वी मनुजाधिपः स्यात् ।
सौम्यास्तपोलाभगृहोपयाताः पापा रिपुव्योमगता नरेशः ॥ ३ ॥
नभोगाः = सर्वे ग्रहास्तारेशहोरासहिताश्चन्द्रस्य होरायां गता भवेयुः । 'होरा राश्यर्द्ध-
मोजे दिनकरशशिनोरिन्दुमार्त्तण्डहोरे युग्मे राशौ' इत्युक्तत्वात् १,३,५,७,९,११ राशीना-
मुत्तराद्धे २,४,६,८,१०,१२ राशीनामाद्यर्धे चन्द्रस्य होरा भवन्ति तासु यथासम्भवं सर्वे
ग्रहा भवेयुः ( समराशीनामाद्यर्द्धे विषमराशीनामपरार्द्धे चेत्यर्थः) तदा जातो नरो यशस्वी =
कीर्तिमान् मनुजाधिपो राजा स्यात् । सौम्या इति । सौम्याः = बुधगुरुशुक्रशुक्लचन्द्राः
तपोलाभगृहोपयाताः = नवमैकादशभावगताः, पापाः = क्षीणोन्द्वर्क्रमहीसुतार्कतनयाः रिपुव्योम-
गताः = षष्ठदशमभावगता भवेयुस्तदा जातो नरेशो राजा भवेत् ॥ ३ ॥
सभी ग्रह चन्द्रमाकी होरामें होवें ऐसे समय जिस मनुष्यका जन्म हो वह यशस्वी
राजा होता है। शुभग्रह नववें और ११ वें भावमें हों पाप ग्रह छठे और दशवें हों तो
जातक राजा होता है ॥ ३ ॥

२०२ सटीकजातकपारिजाते-
लग्नास्पदानङ्गगृहोपयाता बलान्विताः शोभनखेचरेन्द्राः ।
कुजार्कपुत्रौ नवमायसंस्थौ नृपो भवेत्सर्वगुणाभिरामः ॥ ४ ॥
बलिनः शुभग्रहाः लग्न-दशम-सप्तमभा-
वगताः, भौमो नवमे, शनिरेकादशे स्थितो भवे-
त्तदा जातः सर्वगुणसम्पन्नो राजा भवेत् ॥४॥
जिसके जन्म समयमें बलवान् शुभ ग्रह
लग्न दशम और सप्तम भावमें प्राप्त हों, मङ्गल
और शनि नववें और ग्यारहवें हों तो वह सर्व-
गुणोंसे सुशोभित राजा होवे ॥ ४ ॥

[चक्रम् / कुण्डली]
+-----------------------------------+
|   १       \       १२ च.     /  ११ |
| २          \               /      |
|             \             /       |
|----+---------+-----------+--------+
|    |         |           | १० श.  |
|    |    ३    |    बृ. ९  |        |
|    |         |           |        |
|----+---------+-----------+--------+
|    |         |           |        |
| ४  |         |   शु. ६ बु.|   ८ मं.|
|    |    ५ र. \           /        |
|    |          \    ७    /         |
+----+-----------+-------+----------+

वर्गोत्तमांशोपगते विलग्ने चन्द्रेऽथवा चन्द्रविमुक्तखेटैः ।
सुखास्पदानङ्गगृहोपयातैर्विलोकितैर्मानवनायकः स्यात् ॥ ५ ॥
वर्गोत्तमेति । विलग्ने=जन्मलगने वर्गोत्तमांशोपगते=स्वकीयवर्गोत्तमनवांशे गतेऽथवा
चन्द्रे वर्गोत्तमांशोपगते तस्मिन् सुखास्पदानङ्गगृहोपयातैश्चतुर्थदशमसप्तमस्थैश्चन्द्रविमु-
क्तखेटैश्चन्द्रं विहायापरैर्ग्रहैर्विलोकिते = दृष्टे जातो मानवनायको राजा स्यात् । तथा च
बृहज्जातके-
वर्गोत्तमगते लग्ने चन्द्र वा चन्द्रवर्जितैः । चतुराद्यैर्ग्रहैर्दृष्टे नृपा द्वाविंशतिः स्मृताः ॥ इति ॥
अत्र लग्नं चन्द्रः पश्येन्नवा पश्येत्परञ्च स द्रष्टृत्वेन न गण्यत इति चन्द्रविमुक्तखेटैरि-
त्युक्तं, चन्द्रः पश्यतु कामं स द्रष्टृत्वेन न गण्यते' इति प्राजापत्यवचनात् ॥ ५ ॥
जिसके जन्म समयमें लग्न वा चन्द्रमा वर्गोत्तमांशमें हो उसे चन्द्रमा को छोड़ कर
चतुर्थ, दशम, सप्तम, स्थानमें प्राप्त सब ग्रह देखते हों तो वह राजा होता है ॥ ५ ॥
अश्विन्यामुदयस्थिते भृगुसुते सर्वग्रहैरीक्षिते
जातो राजकुलाग्रजो रिपुकुलध्वंसी बहुस्त्रीरतः ॥
हित्वा नीचनवांशमम्बरचरैस्त्र्याद्यैः स्वभागान्वितै-
रेको लग्नगतो यदि क्षितिपतिः पञ्चादिकैर्वित्तवान् ॥ ६ ॥
अश्विन्यामिति । भृगुसुते=शुक्के अश्विन्यामुदयेऽश्विनीनक्षत्रे जन्मलग्ने स्थिते सति
सर्वग्रहैः = षड्भिः ( र. चं. मं. बु. बृ. श. ) ईक्षिते = दृष्टे जातो राजकुलाग्रजः=महाराजः,
रिपुकुलानां = द्विषतां ध्वंसी = विनाशको बहुस्त्रीरतश्च भवति । तथा जातकादेशे-
अश्विन्यां लग्नगः शुक्रः सर्वग्रहनिरीक्षितः । करोति पृथिवीपालं निर्जितारातिमण्डलम् ॥ इति ॥
हित्वेति । नीचनवांशकं = यत्र कुत्रापि नीचराशिनवांशकं परित्यज्य त्र्याद्यैस्त्रिप्रभृति-
भिरम्बरचरैः = ग्रहैः स्वभागान्वितैरात्मीयनवांशे समवस्थितैस्तेषां कश्चिदेको ग्रहो लग्नगतो
भवेत्तदा जातः क्षितिपती राजा भवति । पञ्चादिकैर्ग्रहैः स्वभागान्वितैर्वित्तवान्=पञ्च षट् सप्त
वा ग्रहाः स्वनवांशगाः स्युस्तदा जातो वित्तवान् नृपो भवेत् । तथा हि-
नीचांशकान् परित्यज्य त्र्यादिस्त्रेत्रोषसंस्थिताः । तेषामेको विलग्नस्थः कुर्वन्ति पृथिवीपतिम् ।
पञ्चादिभिस्तथा भूतैर्ग्रहैरन्योऽपि नान्यथा । द्वाभ्यां चतुर्भिरते स्युरुभये धनिनः परम् ॥ इति ॥
जिस मनुष्यके जन्म समय शुक्र अश्विनी नक्षत्रमें होकर लग्नमें स्थित हो उसे सभी ग्रह
देखते हों तो वह राजा-कुलमें अग्रज, शत्रु-कुलका संहारक, बहुत स्त्रियोंसे विलास करने
वाला होता है ।
नीच नवांशको छोड़कर तीन आदि ग्रह स्वभावमें स्थित हों उसमें एक भी लग्नमें
यदि हो तो राजा हो । पांच आदि ग्रह स्वभावमें हों तो वित्तवान् राजा हो ॥ ६ ॥

राजयोगाध्यायः । १७। २०३
शुक्रेऽरिनीचमपहाय कुटुम्बसंस्थे लग्नेश्वरे बलयुते पृथिवीपतिः स्यात् ।
चन्द्रेऽतिमित्रनिजभागगते निशायां शुक्रेक्षिते नृपतिरन्यविलोकहीने ॥७॥
शुक्र इति । अरिनीचं=शत्रुराशिं नीचराशिञ्चापहाय=त्यक्त्वा कुटुम्बसंस्थे = द्वितीय-
भावगते शुक्रे ( द्वितीयो भावः शुक्रस्य नीचं
शत्रुगृहं वा न भवेत्तत्र शुक्रः स्थितः स्यादि-
ति ) लग्नेश्वरे तत्र बलयुक्ते सति जातः पृथि-
वीपती राजा भवेत् । तथा जातकादेशे-
शत्रुनीचगृहं त्यक्त्वा कुटुम्बस्थः सभांगवः ।
लग्नेश्वरो बली यत्र स नरः पृथिवीपतिः । इति॥
[कुण्डली १: लग्न १ (र.), २, ३, ४, १०, ११ (शु. श.), १२]
चन्द्र इति । अतिमित्रस्य=तत्काले नैस-
र्गिके च मित्रस्य वा निजस्यात्मनोभागगते
[L1

२०४ सटीकजातकपारिजाते-
नवांशका न हों और केन्द्रमें कोई भी ग्रह न हों तो वह महीपाल (राजा) होता है ॥ ८ ॥
भाग्यस्थे निजतुङ्गमित्रभवने सम्पूर्णगात्रे विधौ
लग्नादास्पदवित्तराशिगतयोः शन्यारयोर्भू पतिः ।
चन्द्रे पूर्णकलान्विते बलयुते लग्नं विना केन्द्रगे
दृष्टे दानवमन्त्रिणा च गुरुणा राजा महीदानकृत् ॥ ६ ॥
भाग्यस्थे इति । सम्पूर्णगात्रे=पूर्णबिम्बे विधौ=चन्द्रे निजतुङ्गमित्रभवने=स्वोच्चे (वृषे)
मित्रराशौ वा स्थिते, भाग्यस्थे=नवमभावे विलसति, लग्नाज्जन्मकालीनलग्नाद्दशमद्वितीय-
भावगतयोः शन्यारयोः=शनिभौमयोः जातो भूपतिर्नृपो भवेत् । चन्द्रे इति । पूर्णकलान्विते
बलयुते च चन्द्रे लग्नं विना केन्द्रगेऽर्थात्सप्तमचतुर्थदशमभावानामन्यतमस्थे तस्मिन्
दानवमन्त्रिणा=शुक्रेण, गुरुणा = जीवेन च दृष्टे महीदानकृत्=भूमिदानकर्त्ता राजा भवेत् ।
तथा च सारावल्याम्—
लग्नं विहाय केन्द्रे सकलकलापूरितो निशानाथः ।
विदधाति महीपालं विक्रमधनवाहनोपेतम् ॥ इति ।
जातकादेशे च—लग्नं विहाय केन्द्रे सकलकलापूरितो निशानाथः ।
भार्गवदेवगुरुभ्यां दृष्टो राजा भवेन्नियतम् ॥ ९ ॥
जिस मनुष्यके जन्मसमयमें पूर्ण चन्द्रमा अपने उच्च या मित्रके राशिका होकर भाग्य
स्थानमें हो लग्नसे दशम-द्वितीय स्थानमें शनि और मङ्गल हों तो वह राजा होता है।
पूर्ण चन्द्रमा बलवान् होकर लग्नको छोड़ अन्य केन्द्र (४।७।१०) में हो, शुक्रसे और
वृहस्पतिसे देखा जाता हो ऐसे योगमें जायमान मनुष्य भूमि दान करनेवाला राजा
होता है ॥ ९ ॥

कुण्डली (१):

  • लग्न (६): रिक्त
  • द्वितीय (७): श. (शनि)
  • तृतीय (८): र. (सूर्य)
  • चतुर्थ (९): रिक्त
  • पञ्चम (१०): रिक्त
  • षष्ठ (११): रिक्त
  • सप्तम (१२): रिक्त
  • अष्टम (१): रिक्त
  • नवम (२): चं. (चन्द्र)
  • दशम (३): मं. (मङ्गल)
  • एकादश (४): रिक्त
  • द्वादश (५): रिक्त

कुण्डली (२):

  • लग्न (१): रिक्त
  • द्वितीय (२): रिक्त
  • तृतीय (३): रिक्त
  • चतुर्थ (४): चं. (चन्द्र)
  • पञ्चम (५): रिक्त
  • षष्ठ (६): रिक्त
  • सप्तम (७): रिक्त
  • अष्टम (८): रिक्त
  • नवम (९): शु. (शुक्र)
  • दशम (१०): सू. (सूर्य)
  • एकादश (११): रिक्त
  • द्वादश (१२): बृ. (बृहस्पति)

एकस्मिन्परमोच्चगेऽतिसुहृदा दृष्टे यदि क्ष्मापति-
स्तत्तुल्यो भृगुनन्दने बलयुते लाभेऽथवा रिःफगे ।
द्वित्रिव्योमचरेषु तुङ्गगृहगेष्विन्दौ कुलीरे स्थिते
लग्ने पूर्णबलान्विते नरपतिः सर्वत्र पूज्यो भवेत् ॥ १० ॥
एकस्मिन्निति । परमोच्चगे=स्वकीयपठितपरमोच्चभागे गतप्रत्येकस्मिन्कस्मिन्नपि ग्रहेऽ-
तिसुहृदाऽतिमित्रग्रहेण दृष्टे यदि जन्म भवेत्तदा जातः क्ष्मापतिर्नृपो भवेत् । तथा हि
सारावल्याम्—एक एव खगः स्वोच्चे गर्वोत्तमगतो यदि ।
बलवान् मित्रसन्दृष्टः करोति पृथिवीपतिम् ॥

=भौमे
Bottom line:
१८ जा०

Now, how to format the whole page line-by-line while including the charts?
Wait! If someone wants line-by-line transcription, how do they treat charts?
Look at the text:
Can we put each chart in a clean box / line right where it belongs, OR can we transcribe the charts with their own line numbers?
Wait, if we transcribe:
राजयोगाध्यायः ॥ ७ ॥ २०५
तत्तुल्य इति । बल्युते भृगुनन्दने=सबले
...
सर्वत्र पूज्यः = सर्वजनमान्यो नरपती राजा भवति ॥ १० ॥
And then what about the chart?
If we do:
[कुंडली १: ९ बृ. (लग्न), १० मं., ११, १२ बु. शु., १ र., २, ३, ४ चं., ५, ६, ७ श., ८]
Then line 11 of text becomes line 12!
Wait, what if someone considers:
Left text line and chart text line 1?
Wait, NO human annotator combines them into single lines like तत्तुल्य इति । बल्युते भृगुनन्दने=सबले १० मं. ८. That is nonsensical because the chart is an independent visual element.
Wait! What if the charts are transcribed as ASCII/text diagrams, OR what if the