जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

३८ सटीकजातकपारिजाते-
अथ गुणाः । आदित्यामन्त्रिशीतकिरणाः = सूर्य-गुरु-चन्द्राः, सत्त्व(१)-
प्रधानग्रहा भवन्ति । सूर्य-गुरु-चन्द्रेषु सत्वगुणोऽधिको भवति । शुक्रज्ञौ = शुक्रबुधौ सरजो-
गुणौ = रजोगुणयुक्ताविति । शनिधरापुत्रौ = शनिमङ्गलौ, तमःस्वामिनौ = तमोगुणाधिपती
भवतः । अत्र भविष्यति कस्यचिदियमाशङ्का यदस्यैवाध्यायस्य प्रथमश्लोके 'सत्त्वं भौम'
इत्युक्तमत्र शनिधरापुत्रौ तमः स्वामिनाविति किमुच्यते ? । सत्यं तदुच्यते । तत्र सत्त्वं शौर्य-
मिति बोद्धव्यम् । तनु कार्याकार्यप्रवृत्तानां समेषामेव वर्त्तते । इह सत्त्वं गुणवाचकम् । तत्तु
महात्मन्येव तिष्ठति । तथोक्तं च-
“यः सात्विकस्तस्य दयास्थिरत्वं सत्यार्जवं ब्राह्मणदेवभक्तिः ।
रजोऽधिकः कालकलाकृतस्त्रीसंसक्तचित्तः पुरुषोऽतिशूरः ॥
तमोऽधिकः वञ्चयिता परेषां मूर्खोंऽलसः क्रोधपरोऽतिनिद्रः” ॥ इति ॥ २६ ॥
बृहस्पति और शुक्र ब्राह्मण हैं । सूर्य और मङ्गल क्षत्रिय हैं । वैश्यका स्वामी चन्द्रमा है ।
शूद्रका बुध और अंत्यजोंका स्वामी शनि है ।
सूर्य, बृहस्पति और चन्द्रमा सत्त्वगुणी हैं । शुक्र और बुध रजोगुणी हैं । शनि और
मङ्गल तमोगुणी हैं ॥ २६ ॥
अथ ग्रहाणां नरादिसंज्ञा महाभूताधिपत्यञ्च ।
नराकारा भानुक्षितिजगुरवः शुक्रशशिनौ
वधूरूपौ षण्ढप्रकृतिपुरुषौ मन्दशशिजौ ॥
वियत्क्षोणीतेजपवनपयसामेव पतयः
सुराचार्यज्ञारद्युमणिसुतदैत्यारिसचिवाः ॥ २७ ॥
इदानीं ग्रहाणां पुरुषादिनिरूपणं पञ्चमहाभूताधिपत्यनिरूपणं च क्रियते । भानुक्षितिज-
गुरवः = सूर्यमङ्गलवृहस्पतयः, नराकाराः = पुरुषग्रहा इति । शुक्रशशिनौ, वधूरूपौ = स्त्रीग्रहौ ।
मन्दशशिजौ = शनिबुधौ, षण्ढप्रकृतिपुरुषौ = नपुंसकग्रहौ भवतः । प्रयोजनम्—जन्मकाले
प्रश्नकाले च बलवानात्मपक्षमेव करोति ।
अथ महाभूताधिपाः । सुराचार्य-ज्ञा-र-द्युमणिसुत-दैत्यारिसचिवाः वियतक्षोणीतेजः
पवनपयसामेव पतयो भवन्ति । यथा-सुराचार्यः = गुरुर्वियतः = गगनस्याधिपतिः । ज्ञः =
बुधः, क्षोण्याः = पृथिव्याः । आरः = मङ्गलस्तेजसः । द्युमणिसुतः = शनिः, पवनस्य =
वायोः । देवानामरयो दैत्यास्तेषां सचिवो मंत्री = शुक्रः पयसः = जलस्याधिपतिरिति ।
सूर्याचन्द्रमसोस्तु विंशतितमे श्लोके वह्नम्बुन्युक्ते । प्रयोजनम्—स्वदशायां महाभूतच्छायां
कुर्व्वन्ति ग्रहा इति ॥ २७ ॥
सूर्य मङ्गल और गुरु पुरुषग्रह हैं । शुक्र और चन्द्रमा स्त्रीग्रह हैं । शनि और बुध नपुं-
सक हैं । गुरु आकाशतत्त्वका स्वामी, बुध पृथ्वीका, मङ्गल तेज का, शनि वायुका और शुक्र
जलतत्त्वका स्वामी है ॥ २७ ॥
अथ ग्रहाणां कक्षाक्रमः ।
कक्षायां क्रमशो दिनेशतनयाज्ज्योतिर्भचक्राश्रिताः ।
छायाूसूनुगुरुक्षमाजदिनकृच्छुक्रेन्दुपुत्रेन्दवः ॥ २७½ ॥
इदानीं ग्रहाणां गतिद्योतकं कक्षाक्रमं निरूपयति । कक्षायां = स्वस्वभ्रमणमार्गे दिनेशन-

---

( १ ) सर्वेषु त्रयोऽपि गुणास्तिष्ठन्त्येव परं यस्मिन् यो गुणोऽधिको भवति स तद्गुणः
कथ्यते । तेनात्र प्रधानपदोपादानमिति ।