जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

ग्रहनामस्वरूपगुणभेदाध्यायः ॥२॥ ३७
शुक्रादिद्रेष्काणैरैवं लब्धे ग्रहबाहुल्येऽपि द्रेष्काणेनैवर्तुनिर्देशो वाच्य इति । प्रयोजनम्-नष्टजा-
तके ऋतुनिर्देशः ।
अथ वासदेशाः । देवस्थानादयो भानुपूर्वग्रहाणां निलया इति । तत्र सूर्यस्य देवस्था-
नम् । । चन्द्रस्य तोयतटं = जलाशयकूलम् । कुजस्य वह्निरग्निस्थानम् । बुधस्य विहारस्था-
नम् । गुरोः कोशगेहं = भाण्डागारगम् । शुक्रस्य शयनालयः । शनेरुत्करदेशः = ऊषर-
भूमिः । अहिकेतोः=राहुकेतू वेश्मकोणनिलयौ । राहोर्वेश्म=गृहं, केतोः कोणः=गृहस्य कोणो
निलय इत्यर्थः । प्रयोजनञ्च-प्रसवगृहज्ञानं हतनष्टादौ द्रव्यादिस्थितिज्ञानं च बलीग्रहात्कु-
र्यात् ॥ इति ॥ २२-२४ ॥
मुनियोने सूर्यका मोटा, चन्द्रमाका नया रमणीय, मंगलका जला, बुधका जलहत,
गुरुका मध्यम, शुक्रका दृढ़, शनिका पुराना वस्त्र कहा है ॥ २२ ॥
पूर्वादि दिशाओंमें क्रमसे सूर्य, शुक्र, मंगल, राहु, शनि, चन्द्र, बुध और बृहस्पति का
निवास है और ये उन दिशाओंके स्वामी हैं ।
शुक्र, मङ्गल, चन्द्रमा, बुध, बृहस्पति और शनि क्रमसे वसन्तादि ऋतुओंके स्वामी हैं ।
लग्नमें शुक्रादि ग्रहोंके द्रेष्काण होनेसे वसन्त आदि ऋतु जाननी चाहिये ॥ २३ ॥
सूर्यका देवालय, चन्द्रमाका जलाशय, मंगलका अग्निशाला, बुधका क्रीडाभूमि, बृह-
स्पतिका भंडार, शुक्रका शयनागार, शनिका ऊसरभूमि, राहु और केतु का गृह और कोण
वासस्थल है ॥ २४ ॥
अथ प्रदेशविभाग इनादीनाम् ।
लङ्कादिकृष्णासरिदन्तमारः सितस्ततो गौतमिकान्तभूमिः ॥
विन्ध्यान्तमार्यः सुरनिम्नगान्तं बुधः शनिः स्यात्तुहिनाचलान्तः ॥ २५ ॥
इदानीं ग्रहाणां प्रदेशा उच्यन्ते । आरः = मङ्गलः, लङ्कादिकृष्णासरिदन्तं = लङ्कातः
कृष्णानदीं यावज्ज्ञेयः । मङ्गलस्यैतावान्प्रदेश इति । ततः कृष्णासरितो गौतमिकान्तभूमिः
गौतमीनदीं यावत्सितः = शुक्रः । ततो विन्ध्यान्तं = विन्ध्याचलं यावदार्यो गुरुः । ततः
सुरनिम्नगान्तं=गङ्गावधिकं बुधः । ततस्तुहिनाचलान्तः = हिमगिरिं यावच्छनिः स्यात् । अत्र
सूर्याचन्द्रमसोः प्रदेशो 'देवतोयतटे' त्यायुक्तो ज्ञेयः । सूर्यस्य देवभूमिर्मेरुगिरिः । चन्द्रस्य
तोयतटानि महार्णवा इति ॥ २५ ॥
लङ्कासे कृष्णा नदी पर्यन्त मङ्गलका प्रदेश है। कृष्णानदी से गौतमी नदी पर्यन्त शुक्रका,
गौतमीसे विन्ध्यपर्वत तक गुरुका, विन्ध्यसे गङ्गा नदी तक बुधका और गङ्गासे हिमा-
लय पर्यन्त शनिका प्रदेश है । यहाँ सूर्य और चन्द्रमा का प्रदेश नहीं कहा गया । पीछे के
श्लोक 'देवतोयतट' के अनुसार सूर्य का देवभूमि ( मेरु ) और चन्द्रमाका जल ( समुद्र )
प्रदेश कहना चाहिये । ( सु. शा. कारः ) ॥ २५ ॥
अथ ग्रहाणां जातयो गुणाश्च ।
विप्रौ जीवसितौ दिनेशरुधिरौ भूपालकौ वैश्यराड्
इन्दुः शूद्रकुलाधिपः शशिसुतो मन्दोऽवराणां पतिः ॥
आदित्यामरमन्त्रिशीतकिरणाः सत्त्वप्रधानग्रहाः
शुक्रज्ञौ सरजोगुणौ शनिधरापुत्रौ तमःस्वामिनौ ॥ २६ ॥
इदानीं ग्रहाणां विप्रादिवर्णाधिपत्यं सत्त्वादिगुणांश्चोच्यन्ते । जीवसितौ=गुरुशुक्रौ, विप्रौ=
ब्राह्मणवर्णाधिपौ । दिनेशरुधिरौ = सूर्यमङ्गलौ भूपालकौ=क्षत्रियाधिपौ । इन्दुश्चन्द्रो वैश्यरा-
ड् = वैश्यवर्णाधीशः । शशिसुतो बुधः शूद्रकुलाधिपः । मन्दः = शनिरवराणामन्त्यजानां
पतिर्भवति । प्रयोजनम्-ग्रहोपघाते तद्वर्णोपघातो हतनष्टादौ च ग्रहबलाच्चौरादेर्वर्णज्ञानम् ।
४ जा०