जातक पारिजात (वैद्यनाथ दीक्षित - शास्त्रीय होरा फलित, राजयोग एवं आयुर्दाय सटीक)

प्रथमद्वितीयभावफलाध्यायः ॥११॥ ३६१
मूको भवतीति (७६ श्लोको द्रष्टव्यः) । अथ यदि द्वितीयेशः शुभग्रहयुतः त्रिकोणे वा केन्द्रे
विद्यमानः स्यादथवा कस्मिंश्चिच्छुभदे ( शुभग्रहे ) इत्थम्भूते सति जातो वाग्मी = वाक्प-
टुः भवति । 'वाचो युक्तपटुर्वाग्मी' इत्यमरः ॥ ७९ ॥
द्वितीयेश और बृहस्पति अष्टम स्थानमें हों तो जातक गूंगा हो । द्वितीयेश शुभग्रहसे
युक्त त्रिकोणमें हो, वा केन्द्रमें हो, वा शुभस्थानमें हो तो वाचाल होवे ॥ ७९ ॥
वागीशस्थांशपे सौम्ये स्वोच्चे वा शुभवीक्षिते ।
पारावतांशके वाऽपि वाग्मी पटुतरो भवेत् ॥ ८० ॥
वागीशेति । वागीशः ( द्वितीयेशः ) तिष्ठति यत्र नवांशे तस्य नवांशस्य स्वामिग्रहे
( द्वितीयेशाधिष्ठितनवांशपतिग्रहे ) सौम्ये=शुभग्रहे, स्वोच्चे, वा शुभवीक्षिते, वा पाराव-
तांशके गतवति । एतदुक्तमवधेयम् । द्वितीयभावपतिः शुभग्रहो भूत्वा स्वकीयोच्चराशौ
स्थितः, वा यत्र कुत्र शुभग्रहेण दृष्टः, वा स्वपारावतांशगतो भवेत् । तदा जातो वाग्मी =
वचनपटुः, पटुतरः = अतीव विद्वांश्च भवति ॥ ८० ॥
द्वितीय स्थानका स्वामी जिसके नवांश में हो, उसका स्वामी शुभ हो, अपने उच्च
स्थानमें हो, वा शुभग्रहसे दृष्ट हो, वा पारावतांशमें हो तो जातक वाचाल और चतुर होवे ।
केन्द्रत्रिकोणगे जीवे शुक्रे स्वोच्चं गते यदि ।
वाग्भावपेन्दुपुत्रे वा गणितज्ञो भवेन्नरः ॥ ८१ ॥
अधुना विद्याविचारमाह—केन्द्रेति । जीवे केन्द्रत्रिकोणगे ( १।४।७।१०।५।९ एत-
दन्यतमगते ) शुक्रे, स्वोच्चं = मीनराशिमुपगते, यदि वा वाग्भावपेन्दुपुत्रे = द्वितीयेशे बुधे
स्वोच्चं ( कन्याराशिं ) गते नरः, गणितज्ञः = गणितशास्त्रवेत्ता भवेत् ।
Notes—अत्र वृषसिंहयोरन्यतरे लग्ने 'वाग्भावपेन्दुपुत्रे' इति सङ्घटते । अन्यथा
तु 'गुरौ केन्द्रकोणगते शुक्रे स्वोच्चं गते' इत्येव चिन्त्यम् ॥ ८१ ॥
यदि बृहस्पति केन्द्र वा त्रिकोणमें हो और शुक्र उच्च स्थानमें हो, वा द्वितीयेश बुध
हो तो वह मनुष्य गणितज्ञ हो ॥ ८१ ॥
गणितज्ञो भवेज्जातो वाग्भावे भूमिनन्दने ।
ससौम्ये बुधसन्दृष्टे केन्द्रे वा सोमनन्दने ॥ ८२ ॥
गणितज्ञयोगान्तरमाह—गणितज्ञ इति । ससौम्ये = केनचिच्छुभग्रहेण ( गुरुशुक्र-
शुक्लचन्द्राणामन्यतमेनेत्यर्थः ) सहिते, भूमिनन्दने = मङ्गले, वाग्भावे = द्वितीयभावे गत-
वति, तस्मिन्, बुधेन सन्दृष्टे, वा सोमनन्दने = बुधे, केन्द्रे गतवति जातः, गणितज्ञः
( ज्योतिर्विद् ) भवेत् । अत्र 'ससोमे' इत्यपि पाठान्तरं दृश्यते । तथा सति, ससोमे =
चन्द्रयुक्ते भूमिनन्दने इति व्याख्येयम् ॥ ८२ ॥
मंगल द्वितीय स्थानमें शुभग्रहके साथ हो उसे बुध देखता हो वा बुध केन्द्रमें हो तो
मनुष्य गणितज्ञ होता है ॥ ८२ ॥
वाग्भावपे रवौ भौमे गुरुशुक्रनिरीक्षिते ।
पारावतांशके वापि तर्कयुक्तिपरायणः ॥ ८३ ॥
इदानीं तार्किकयोगमाह—वाग्भावप इति । सूर्यो वा भौमो द्वितीयेशो भवेत् ।
तस्मिन् गुरुशुक्राभ्यामवलोकिते, अपि वा सूर्यभौमयोरन्यतरे यत्र तत्र स्वपारावतांशगते
सति जातः तर्कयुक्तिपरायणः = तर्कशास्त्र- (न्यायशास्त्र ) व्रती भवति । अत्र 'पाराव-
तांशके सौम्ये' इत्यपि पाठो दृश्यते । तथा सति 'बुधे पारावतांशके विद्यमाने सति'
इति व्याख्येयम् ।