हितोपदेशः (हिन्दी अनुवाद सहित)
नारायण पण्डित द्वारा
स्रोत: हितोपदेशः (हिन्दी अनुवाद सहित) · चौखम्बा विद्याभवन · 2017 (उद्गम)
पृष्ठ 68, कुल 302 में से
संदर्भ में पढ़ें४८ हितोपदेशः [ मित्रलाभः १०७-
दूरसे देखतेही लघुपतनकका यथोचित अतिथिसत्कार करके चूहेकाभी अतिथि-
सत्कार किया।
यतः,-
बालो वा यदि वा वृद्धो युवा वा गृहमागतः ।
तस्य पूजा विधातव्या सर्वस्याभ्यागतो गुरुः ॥ १०७ ॥
क्योंकि-बालक, बूढ़ा तथा युवा इनमेंसे घर पर कोई आया हो उसका आदर
सत्कार करना चाहिये, क्योंकि अभ्यागत सब (चारों वर्णों) का पूज्य है ॥१०७॥
गुरुरग्निर्द्विजातीनां वर्णानां ब्राह्मणो गुरुः ।
पतिरेको गुरुः स्त्रीणां सर्वस्याभ्यागतो गुरुः ॥ १०८ ॥
ब्राह्मणोंको अग्नि, चारों वर्णोंको ब्राह्मण, स्त्रियोंको पति और सबको अभ्यागत
सर्वदा पूजनीय है ॥ १०८ ॥
वायसोऽवदत्—'सखे मन्थर ! सविशेषपूजामस्मै विधेहि । यतो-
ऽयं पुण्यकर्मणा धुरीणः कारुण्यरत्नाकरो हिरण्यकनामा मूषिक-
राजः । एतस्य गुणस्तुतिं जिह्वासहस्रद्वयेनापि सर्पराजो न
कदाचित्कथयितुं समर्थः स्यात् ।' इत्युक्त्वा चित्रग्रीवोपाख्यानं
वर्णितवान् । मन्थरः सादरं हिरण्यकं संपूज्याह—'भद्र ! आत्मनो
निर्जनवनागमनकारणमाख्यातुमर्हसि ।' हिरण्यकोऽवदत्—'कथ-
यामि । श्रूयताम्,—
कौआ बोला—'मित्र मन्थर ! इसका अधिक सत्कार कर, क्योंकि यह पुण्या-
त्माओंका मुखिया और करुणाका समुद्र हिरण्यक नाम चूहोंका राजा है । इसके
गुणोंकी बड़ाई दो सहस्र जीभोंसे शेष नागभी कभी नहीं कर सकता है' । यह
कह कर चित्रग्रीवका वृत्तान्त कह सुनाया । मन्थर बड़े आदरसे हिरण्यकका
सत्कार करके पूछने लगा—'हे मित्र । इस निर्जन वनमें अपने आनेका भेद तो
कहो' । हिरण्यक बोला—'मैं कहता हूँ, सुनो—
कथा ४
[ संन्यासी और धनिक चूहेकी कहानी ४ ]
अस्ति चम्पकाभिधानायां नगर्य्यां परिव्राजकावसथः । तत्र
चूडाकर्णो नाम परिव्राट् प्रतिवसति । स च भोजनावशिष्टभिक्षा-
ऽन्नसहितं भिक्षापात्रं नागदन्तकेऽवस्थाप्य स्वपिति । अहं च तद-
ऽन्नमुत्प्लुत्य प्रत्यहं भक्षयामि। अनन्तरं तस्य प्रिय सुहृद्वीणाकर्णो नाम-