हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

[३४ जलौकाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ६९९

सम्यक्संपूजयेद्राजा वैद्यं वस्त्रान्नभूषणैः ॥

• इत्यब्रवीत्पालकाप्यो राज्ञाऽङ्गेन प्रणोदितः ॥ १३ ॥
  इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदे महाप्रवचने उत्तराभिधानपरिवारचतुर्थे
  स्थाने जलहस्तिलक्षणं नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३३ ॥
  ─────────•─────────
  अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ।
  ─────────
  अङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥
  जलौकालाबुशृङ्गाद्यैर्यदुक्तं रक्तमोक्षणम् ॥ १ ॥
  तदशेषेण भगवन्सम्यगाख्यातुमर्हसि ॥
  ततः प्रोवाच भगवान्पालकाप्यो महामुनिः ॥ २ ॥
  जलौकानां विधानं तु यथाशास्त्रमुपायतः ॥
  शोणितस्थापनार्थाय यथोक्तान्यौषधानि च ॥ ३ ॥
  द्वादशैव जलौकानां जातयः परिकीर्तिताः ॥
  षडत्र सविषा ज्ञेया निर्विषास्तु षडेव हि ॥ ४ ॥
  पुष्करेषु प्रजायन्ते मघुराम्लं हि तज्जलम् ॥
  अवन्तिविषये चान्या वत्सं(?) भूमीचरन्ति च ॥ ५ ॥
  कलिङ्गेष्वपरान्ते च मध्यदेशे तथा परः ॥
  कुशमुष्करसोनेषु जायन्ते ऊषरेषु च ॥ ६ ॥
  पाञ्चाले यवने चैव सङ्गे पाण्ड्ये तथैव च ॥
  एते देशाः समाख्यातास्तव राजन्यथाक्रमम् ॥ ७ ॥
  षडत्र सविषा उक्तास्तासां वक्ष्यामि लक्षणम् ॥
  कृष्णाञ्जननिभा या च कृष्णवक्त्रा च या भवेत् ॥ ८ ॥
  मस्तकश्चातिविःपीनो (?) विज्ञेया विषमाहिताः ॥
  दीर्घायता यथा वल्ली विज्ञेया कर्बुरा नृप ॥ ९ ॥
  मण्डूककुक्षिर्भवति स्वल्पेन पिसि(शि)तेन च ॥
  तृतीया बलवा नाम विमुखी पापलक्षणा ॥ १० ॥
  भवेत्सुसमुस्त्री पार्श्वी तथा रोमशमस्तका ॥
  मुखं च कृष्णं भवति ..... ..... ..... लामतिः ॥ ११ ॥
  ──────────────────────────────────────────
  • * 'प्रत्यन्तरोल्लिखितं सूक्तिरत्नाकरात् ' इति त्रिष्वप्यादर्शपुस्तकेषु संदर्भमध्य
  एवेतः प्राक्समुपलभ्यते ॥