हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

२८ लशुनकल्पाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । १८७
अथ गजमूत्रं तिक्तमुष्णवीर्यं मृद्दोषाय दद्यात् ।
गार्दभमुष्णवीर्यं वातश्लेष्महरं मृत्तिकाभिलाषिणेदद्यात् ।
औष्ट्रमतितीक्ष्णं कृमिकोष्ठविशोधनार्थं दद्यात् ।
तत्र श्लोकः—
स्निग्धानां वारणानां च दातव्यमिति निश्चयः ।
सर्वदा प्रतिपानार्थं रूक्षाणां न प्रशस्यते ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदे उत्तराभिधाने परिचारचतुर्थस्थाने
करीषमूत्राध्यायः सप्तविंशः ॥ २७ ॥
अथाष्टाविंशोऽध्यायः ।
अथ हुताग्निहोत्रं पालकाप्यं रोमपादो विनयात्पप्रच्छ ‘ भगवन्यदेतद्द्रव्यं
रसोोनामाऽमृतामोपदिष्टं तस्योत्पत्तिनिरुक्तानिष्टगन्धतां रसवीर्यविपाक उप-
युक्तं यथान्यान्पाने व्याधीन्निहन्ति, अशेषेण तन्मे व्याख्यातुमर्हसि' ॥
तत्र प्रोवाच भगवाञ्छ्रीपालकाप्यः—इह खलु भोः सुपर्णः पुरा जननी-
हेतोराहरदमृतं विहायस्यतिवेगेन प्रलीनस्तस्यामृतभाजनात्सङ्क्षोभात्ततो बिन्दु-
निष्पातादनिष्टभूमावनिष्टगन्धमम्लरसोनमूलं लघुशीघ्रविपाकि तीक्ष्णरसमिति
तस्माद्रसोनं रसोत्तमममृतसंभवं ब्रुवन्त्याचार्याः ।
तद्रसोनं मूले कषायरसं, बीजे मधुररसं, पत्रे तिक्तरसं, पत्राग्रे कटुरसं,
नाले लवणरसं, संधानजननं मलविशोधनमसुक्प्रसादनमग्निदीपनं तीक्ष्णो-
ष्णकटुकषायत्वाच्छ्लेष्मनिबर्हणम् । स्निग्धोष्णत्वादनिलापहं माधुर्याद्रक्तापित्त-
प्रशमनम् । गुरुत्वादङ्गलमुपकुरुते । पैहिल्यात् (?) स्नेहमाधुर्यगुरुत्वादिभिर्गुणैः
संनिपातमवकर्षति । विचित्ररसवीर्यगुणविपाकतॊ रसादूनम्(?) । तस्मा-
दुरुगमनविहतभग्नास्थिमार्प(थि)तविच्च्युतमोटितजर्जरीकृतानामकामाशनपान-
निश्चितानां च घृतयुक्तं रसोनं देयम् • अन्नपानक्षीरफाणितसंयुक्तं दद्यात् ।
तथा रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जाशुक्रक्षयिभ्योऽन्ये प्रमदक्षीणानामन्येषु च
सर्वरोगेष्वरोगाणां बलमांसविवृद्ध्यर्थं रसोनं दद्यात् । मृगमहिषवराहरोहितम-
त्यानां ताम्रचूडबर्हिणलाववार्त्तित्तिराणां च सूपशोणितेन रसोनं दद्यात् । वेसवा-
रेण सघृतेन शाष्पोदनं च भोजयित्वा रसान्तरसोनं देयम् । तेनास्य बृंहित-
शरीरस्य रसरुधिरमांसमेदोस्थिमज्जाशुक्राण्युत्साहबलवृद्धिर्भवति । क्षीरघृत-
संयुक्तं वि....पोतेभ्यो बलमांसविवृद्ध्यर्थं दद्यात् । यदा तु वर्षासु वातभूयिष्ठा