हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

३४ दन्तोद्धरणाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । ५३९
वल्लीदन्ताश्च वक्राश्च द्विपुटात्रिपुटास्तथा ॥
अतिदीर्घाश्च ह्रस्वाश्च अतिस्थूलाः कृशास्तथा ॥ ३८ ॥
भवन्ति दन्ता नागानां दुर्भगा विषमास्तथा ।¹
एवं बहुविधा भेदा दन्तानां दन्तिनां नृप ॥ ३९ ॥
महाविफलपाश्चत्वारः शृणु कीर्तयतो मम ॥
अन्तर्मुखावृर्ध्वमुखावधःपार्श्वगतौ तथा ॥ ४० ॥
दन्तावृर्ध्वमुखौ यौ तौ करालाविति निर्दिशेत् ॥
आपाण्डुरौ पार्श्वमुखावाग्यो.........वाऽप्यधोमुखौ ॥ ४१ ॥
दन्तावनुगतौ हस्तं मानं हस्तौ तु तौ विदुः ॥
आभ्यन्तरगतौ यस्य सदन्तः स तु कीर्तितः ॥ ४२ ॥
संमुखौ संकटौ ज्ञेयौ विशालौ चास्थिसंमितौ ॥
एकपार्श्वां मुखाभ्यां² तु सं³ साधीत्युच्यते नृप ॥ ४३ ॥
एते विशल्या⁴ व्याख्याताः शृणु दोषानुपक्रमम् ॥
पूर्वोक्तैः कारणैर्युक्तो दन्तो यस्येह दृश्यते ॥ ४४ ॥
कल्पयित्वा तु तं दन्तं लक्षयेद्यत उद्यतः ॥
अनुपूर्वं ततः कृत्वा तत्रान्यं योजयेद्दृढम् ॥ ४५ ॥
काष्ठदन्तोपमं कृत्वा माहिषं शृङ्गमवे च ॥
मूले तु कर्तरि कृत्वा दन्तमूलसमं नृप ॥ ४६ ॥
कुशलं शिल्पिनं चैव ग्राहयित्वा समन्ततः ॥
आपसैश्च त्रिभिः पट्टैः कीलां चास्यानुकारयेत् ॥ ४७ ॥
सूचीप्रयोगाद्दतस्य तथा पीडनमेव च ॥
तेनेव विधिना राजन्यो मया परिकीर्तितः ॥ ४८ ॥
—:() :—
अतः परं प्रवक्ष्यामि दन्तानां संभवं नृप ॥
वातकुम्भादधस्तात्तु वृत्ताः स्युः सकरीरिकाः ॥ ४९ ॥
संभूता नृपशार्दूल विज्ञेयो वातसंभवाः ॥
रन्ध्रधुवाश्च विज्ञेया दन्तमध्ये व्यवस्थिताः ॥ ५० ॥
सप्तत्रिंशच्च पञ्चाशत्त्रिंशच्चैव प्रमाणतः ॥
नधुंभपाद्रिवा(चा)रीणामङ्गुलानि करीरिकाः ॥ ५१ ॥
१ क. दुर्गता । २ क. मुखाभ्यां । ३ क. समाधी° । ४ ख. विशल्या ।
५ ख. सचाप° । ६ क. °या क्षत° । ७ क. °धुर्भवाद्रि° ।