हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

६०२ | पालकाप्यमुनिविरचितो— | [ ३ शल्यस्थाने-

---

कंक्षाभागे मर्म नवाङ्गुलप्रमाणम् । वङ्क्षणमध्ये मर्म दशाङ्गुलप्रमाणम् ।
जिह्वामूले मर्म त्र्यङ्गुलप्रमाणमिति । एषामन्यतमे मर्मणि गाढविद्धः सद्यः
प्राणैर्वियुज्यते ॥
इत्येतानि ✻चँतुस्त्रिंशति सद्यः प्राणहराणि ॥
अत ऊर्ध्वं छवीनां भिन्नानां लक्षणं व्याख्यास्यामः । इह खलु भोः षट्
छवयो भवन्ति हस्तिनः । तत्र यदा प्रथमा छविर्भिद्यते, तदा पुरीषोदकनिभः
स्रावो भवति । द्वितीयायामुदकश्चा(स्रा)वः । तृतीयायां शोणितश्चा(स्रा)वः ।
चतुर्थ्यां मेदःश्चा(स्रा)वः। पञ्चम्यां मज्जश्चा(स्रा)वः। षष्ठ्यां मर्माभिघातो ज्ञेयः॥
—:०:—
अत ऊर्ध्वं दन्तिनां मर्माणि कालान्तरप्राणहराणि वक्ष्यामः । तत्र सकु-
टिकामध्ये मर्म षडङ्गुलप्रमाणम्, तत्र गाढं विद्धो मासत्रयान्म्रियते । तलसं-
धिमध्ये मर्म षडङ्गुलप्रमाणम्, तत्र विद्धो मासत्रयान्म्रियते । कूर्ममध्ये मर्म
षडङ्गुलप्रमाणम्, तत्र गाढं विद्धः षण्मासाभ्यन्तरे विनश्यति । प्रोहसंधिमध्ये
मर्म षडङ्गुलप्रमाणम्, तत्र गाढं विद्धो मासद्वयेन म्रियते । यतस्थाने मर्म
सप्ताङ्गुलप्रमाणम्, तत्र गाढविद्धो मासद्वयान्म्रियते । विक्षोभमध्ये मर्म सप्ताङ्गु-
लप्रमाणम्, तत्र गाढं विद्धः षण्मासाभ्यन्तरे म्रियते । प्रतिमानमध्ये मर्म सप्ता-
ङ्गुलप्रमाणम्, तत्र गाढं विद्धो मासत्रयान्म्रियते । पेलिहस्तमध्ये मर्म सप्ताङ्गु-
लप्रमाणं, तत्र गाढं विद्धो मासत्रयान्म्रियते । व्यस्तिमध्ये मर्म सप्ताङ्गुलप्रमा-
णम्, तत्र गाढं विद्धो मासत्रयाद्यापद्यते । वाहित्यमध्ये मर्म सप्ताङ्गुलप्रमा-
णम्, तत्र गाढं विद्धः षण्मासाभ्यन्तरे विनश्यति । शम्बुकमध्ये मर्माष्टाङ्गुलप्रमा-
णम्, तत्र गाढं विद्धो मासत्रयाद्यापद्यवे । वक्षःसंधिमध्ये मर्माष्टाङ्गुलप्रमाणम्,
तत्र गाढं विद्धो मासद्वयान्म्रियते । कुक्षिमध्ये मर्माष्टाङ्गुलप्रमाणम्, तत्र गाढं
विद्धो मासद्वयान्म्रियते । संदानभागमध्ये मर्माष्टाङ्गुलप्रमाणम्, तत्र गाढं विद्धः
षण्मासाभ्यन्तरे विनश्यति। इत्येतानि पञ्चविंशतिमर्माणि कालान्तरप्राणहराणि॥
—:०:—
अत ऊर्ध्वं वैगुण्यकराणां लक्षणं वक्ष्यामः । कटकर्णमुखतालुनेत्रचूचुकपायु-
—मेहनहस्तश्रो(स्रो)तःसु पञ्चदशसु प्रत्येकं चतुरङ्गुलप्रमाणम्, तत्र गाढं विद्धो
† कण्ठमध्ये मर्म सप्ताङ्गुलप्रमाणम् । इत्यधिकमितः परं कपुस्तके ॥
✻ आदर्शद्वयेऽपि तुल्यः पाठः । तथाऽप्युक्तसंख्यया तु न लभ्यते ॥
१ क. पर्णिह°। २ क. ख. °ते । अस्थि° । ३ क. °मः । तालुपायुमेहनहस्तमुखकण्ठ-
कर्णनेत्रचूचुकश्रो° ।