हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

१९ नाडीव्रणचिकित्सिताध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः । ४७७
गन्धाः स्रावाश्च वर्णाश्च व्रणानां ये प्रकीर्तिताः ।
वातादिदोषप्राप्तानां नाडीष्वपि हि तान्विदुः ॥
इति नाडी पञ्चविधाऽऽख्याता ॥
तत्र श्लोकः—
नाव्रणा जायते नाडी व्रणादेवोपजायते ।
प्रमादाद्वाऽपि वृद्धा सा कृच्छ्रसाध्या ध्रुवं भवेत् ॥
अत ऊर्ध्वं येषु भागेषु व्रणा नाड्यो वा साध्याः, तान्व्पारुपास्यामः । तत्र
दन्तेवेष्टास्थिसंधिकक्षानुगता नखनयनमर्मतलप्रोहविष्कापस्कराष्ठीव्यपलि(त)ह-
स्तनस्वान्तरप्रत्यङ्गप्रतीकाशकुक्षिपङ्कुलिमण्डूकीवक्त्रसक्थिसकुटिकान्तरापरिक्षो-
भजवेभागोत्कृष्टावग्रहे वंशरन्ध्राण्डकोशगात्रसंदानक्षयभागस्रोतोन्तरतालुनाभि-
मेढ्रकर्णतलसंधितलवातकुम्भत्रयस्थिजघनगुह(द)भागेषु चेति ॥
तत्र श्लोकः—
भागेष्वेतेषु या नाड्यो गम्भीरानुगताश्च याः ।
तासु सम्यकप्रयुक्ताऽपि क्रिया दुःखेन सिध्यति ॥
अथ या नाडी (?) तिर्यग्गता परंपरागता मण्डलावर्ता कुटिला अनुगता
(*बहुप्रदेशानुगता दन्तवेष्टे(ष्ठे)ऽनुगता अस्थिसंधिगता नेत्रानुगताश्च भव-
न्त्येता या नाड्यः, तासु सिद्धिर्न भवति । त्वचमनुगता) अधोमुखा या नाड्यः
साध्या भवन्ति ताः ॥
तत्र श्लोकौ—
अनुनीय भिषक् सम्यक् परिमृश्य च भागशः ।
छिन्द्यात्तु नाडीं शस्त्रेण अनुलोमं प्रयत्नतः ॥
• शस्त्रमेव तु भेषज्यं ये शस्त्रकुशला नराः ।
उत्तानो हि व्रणो राजन्क्षिप्रमेव प्ररोहति ॥
अथाङ्गराजः पुनरेव पप्रच्छ पालकाप्यम्—'भगवन् यत्र शस्त्रपथो नास्ति
नास्ति क्षारपथोऽपि वा, तत्र वारणानां माडीव्रणचिकित्सितं कथं कर्तव्यम् ॥
ततः प्रोवाच भगवान्पालकाप्यः—इह खलु यदा वैद्यः शस्त्राग्निक्षारकर्म-
क्रियासु विशेषं नोपलभते, तदा त्रिकटुकहरिद्रालाङ्गलकीदन्ती(†समभागानि
[पिष्ट्वा नाडीव्रणपूरणं दद्यात् । शृङ्गीकटुकरोहिणीगवेधुकार्क मूलविडङ्गसर्षपा-
*धनुराकारमध्यस्थः पाठो नास्ति खपुस्तके। †धनुराकारमध्यस्थो नास्ति
पाठः कपुस्तके।
१ क. ०न्तचेष्टा० । २ क. ०वनोत्कृ० । ३ क. ०मृष्य च ।