हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

१७२ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने
अथ त्रयोदशोऽध्यायः।
'अथातो विद्रधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः' इति ह स्माऽऽह भगवान्पाल-
काप्यः ॥
इह भो वातपित्तकफसंनिपातैर्विद्रधयः संभवन्ति । तत्र कटुकषायरूक्ष-
भोजनैर्वातलैः प्रकुप्यत्यनिलः । प्रदुष्टो मांसशोणितमभिमूद्य कृकणवृक्कण-
प्लीहायकृद्धृदयक्लोमवस्तिमुत्समेहानानामन्यतममधिष्ठाय घनीभवति गम्भीरो
ग्रन्थिः, तं वातविद्रधिमाचक्ष्महे । तत्र वातविद्रधिरनिमित्तं पच्यते । लिक्कुम्-
पकमुश्रा(स्रा)वं विच्छिन्नं फेनिलमरुणवर्णं रूक्षं स्रवति ॥
यदा तु कटुकाम्लानि पित्तप्रकोपनीयानि भोज्यते नागः, तस्य पित्तं प्रकुपितं
विद्रधिमापाद)यति । तत्र पित्तविद्रधिराशु प्रपच्यते । पक्वस्तीव्रो दुर्गन्धिः
कुलत्थरससदृशः स्रावो दोहप्रायश्च भवति ॥
यदा तु मधुरं दिवास्वप्नं चोपसेवते, तस्य श्लेष्मा प्रकुपितो विद्रधिमापाद-
यति । स चिरात्पच्यते बहुश्वेतो बहुलसान्द्रपिच्छिलो मेदोमज्जासदृशस्रावो
भवति स कफविद्रधिः ॥
संनिपातजे विद्रधौ सर्वरूपदर्शनम् । विशेषतश्च प्लीहश्वासारोचकाश्च
भवन्ति । तस्मादविरोध्यतस्य चिकित्सितं कुर्यात् । स्नेहकल्पोक्तेयेनं स्नेहेने-
वोप(क्र)मेत ॥
तत्र श्लोको—
पञ्चाहं सप्तरात्रं वा व्रणं स्नेहेस्तु सेचयेत् ॥
संजातधा(प्रा)णमांसस्य प्रतिपूर्णेषु धातुषु ॥ १ ॥
स्नेहपानोपचारेण स्नेहं चास्मै प्रदापयेत् ॥
शोधनं रोपणं चोक्तं प्रतिव्रणचिकित्सितम् ॥ २ ॥
यथावत्कुशलेपोंडपं श्रा(स्रा)वणं भेदनं तथा ॥

अथ विद्रधयः प्राह वातपित्तकफात्मकाः ॥ ३ ॥
संनिपाताश्च राजेन्द्र वक्ष्यन्ते तु यथाक्रमम् ॥
रसांस्तु तिक्तकटुकान्कषायानिवषमान्यदा ॥ ४ ॥
शीतांभिःस्नेहलवणानाहारानपि सेवतः ॥
बृंहितेनाथ विषमं स्वपतः कंठिनेन वा ॥ ५ ॥

१ ख. दाहश्च । २ क. कण्ठितेन ।