हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

३९४ पालकाप्यमुनिविरचितो— [३ शल्यस्थाने—
र्धविक्रमशरीराः क्षुत्पिपासासहा बलवन्तः क्रोधनाश्च द्विरदपतयो भवन्ति यत्र
तं देशं जाङ्गलमिति विद्यात् ॥
अथानूपः—तालतालीनालिकेरार्जुनखर्जूरिचूताम्रातकनिम्बजम्बुकोशांम्र-
पियाललुंबुसकदम्बोदुम्बराशोकतिलकवकुलशालकदेलीबकुलसप्तपर्णकर्णिकार-
प्रभृतितरुगणस्व(प)ण्डमण्डितो देशः । कुररहंससारसक्रौञ्चचक्रवाकथुकसारि-
काकदम्बपरपुष्टक(का)रण्डवप्रभृति(भिः)खगरावरुपगतैभः(गतः), बहुकुसुमव-
द्भिश्च पादपैरुपशोभिततँटाभिः सिंहव्याघ्रमहिषवराहगजगवयवानरविक्षोभितस-
लिलाभिर्गैरिवरविवरकंदरोदरविनिःसृताभिर्विमलशीतलशुचिसुरभिसलिलाभिः
स्रवन्तीभिरुपशोभितः, सरिद्भिः समुद्रपर्यन्तोपचितभूमिभागः, कोकनदकुमुद-
कुवलयकमलोत्पलतामरसकहलारादिभिर्जलस्रुहैः कुसुमेरुपशोभितसलिलाशयः,
पद्मवननलिनविविधशकुनिगणविक्षोभितोपशोभितसलिलोपचितः संभ्रान्तसम-
न्तात्सुखशीतलसुगन्धेन मारुतेन नृत्यमानतरुवरगणशिखरः ।
तस्मिन्विपुलबलशरीरा वेर्णवन्त आचार्याः पृथ्वायतकरचरणपृष्ठाण्डकोशो-
दरशिरसः सुकुमाराश्च द्विरदपतयो भवन्ति यत्र, तं देशं व्याधिप्रायं श्लेष्मल-
मा(म)नूपं विद्यात् ॥
एतयोरेव च देशयोर्वीरुद्वनस्पतिगुल्मवातस्पौ(?)षधिमृगशकुनिगणयुतं,
क्वचित्तडागोदकपानपल्वलसरःशोभितं च, सहजपङ्कप्रवालबहुलावनतशोभित-
तीराभिः सरिद्भिरुपशोभितभूमिभागम्, स्थिरसुकुमारैर्हस्तिभिरुपेतं साधारण-
मिति तं देशं विद्यात् ।
तस्मिन्व्यापिमिश्रविकारा व्याधयः प्रकोपं समुपगच्छन्ति ॥
तत्र श्लोकः—
एवमालोक्यदेशं तु ततः कुर्यात्क्रियापथम् ।
गजानामौषधैः सार्धं यथादेशं विभागवित् ॥
ग्रहण्यपि क्रियापथेषु परीक्ष्या विशेषतो नागानाम् ।
कस्मात्, यतस्तामविज्ञाय न क्रियापथः सम्यगनुविधातुं शक्यः । सा खलु
चतुर्विधा—तीक्ष्णा मन्दा समा विषमा चेति । तत्र—तीक्ष्णा पित्तात्, मन्दा
श्लेष्मणः, समा त्रिभ्यो वातपित्तकफेभ्यः समेभ्यः, विषमा वायोश्च भवति ।
इत्येता ग्रहण्यश्चतस्रः ॥
तत्रस्तीक्ष्णज्योतिः—यवसकवलकुवललवणतण्डुलरसभोजनप्रायमाहारयतः
१ क. °पः-पाता° । २ क. °शाम्राज्या° । ३ ख. °दरीब° । ४ ख.
°तटीभिः । ५ क. वर्णयन्तः ।