हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

३९४ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ शल्यस्थाने-
एवं कर्म तु कर्तव्यं तामसेषु विशेषतः ।
राजसेषु प्रलोभार्थं सात्त्विके नित्यमुत्तमे । इति ॥
सात्म्यमपि वारणानां क्रियापथेषु परीक्ष्यम् । तच्च त्रिविधम्—जातिसा-
त्म्यम्, प्रकृतिसात्म्यम्, रससात्म्यम्, इति । तत्र जातिसात्म्यं नाम जन्मनः
प्रभृति हस्ती क्षीरमुपसेवते क्षीरपानाच्च धातुविवृद्धिर्भवति । एवमेव जाति-
सात्म्यं विद्यात् । प्रकृतिसात्म्यं नाम त्वङ्मूलपवसकवलकुवलपल्लवानि सत-
तमुपसेवमानाः पांशुप्रमार्थं सलिलावगाहं स्वेराहारं च सेवमानाः शीतसात्म्या
भवन्ति । इत्येतत्प्रकृतिसात्म्यं विद्यात् । रससात्म्यं नाम मधुराम्ललवणकटु-
तिक्तकषायाणां रसानामन्यतमो ह्युपयुक्तो रसो धातुविवृद्धिमुपजनयति । एव-
मेतद्रससात्म्यं विद्यात् ॥
तत्र श्लोकः—
यथासात्म्यं प्रयुञ्जीत क्रियाविधिमशेषतः ।
( †न व्यापदं समासाद्य विषादी स्याच्चिकित्सकः ॥
प्रकृतिमप्यशेषेण नागानां परीक्ष्य क्रियां प्रयुञ्जीत ) तत्र त्रिविधा प्रकृति-
रिह वातपित्तश्लेष्मसंभवा । तां प्रकृत्यध्याये वक्ष्यामः ॥
तत्र श्लोकः—
तिस्रः प्रकृतयो ज्ञेया वातपित्तकफात्मिकाः ।
विज्ञाय तु यथावक्तां क्रियां सम्यक्प्रयोजयेत् ॥
व्याधिरपि वारणानां क्रियापथेषु परीक्ष्यो भवति । तत्र चतुर्विधो
व्याधिः—साध्यः कृच्छ्रसाध्यः, याप्यः, प्रत्याख्येयः, इति । तत्र साध्यः
सुखसाध्य इत्यर्थः । सुखसाध्यो नाम प्रत्येकदोषान्वितो विकारो दीप्ताग्नेरचिर-
समुत्थितो दोषोऽक्षीणमांसरुधिराद्यपरिणतवयसाभ्रितपरिचारकोपकरणः स्वेद-
स्नेहविरेचनस्थापनकल्ककषायचूर्णारिष्टाद्यशेषसंभारोपपन्नः साध्यः । कृच्छ्र-
साध्यो नाम यो दोषसमवायोत्थितो मन्दाग्निश्रिरसमुत्थितदोषः स्थिरगूढजा-
तमूलः प्रक्षीणमांसशोणितः सुचिरातिबलाश्रयो बहुतीक्ष्णोऽनुषक्तोपद्रवस्तु
परिचारकोपकरणोऽश्रद्धानः श्वासी स कृच्छ्रसाध्यः । याप्यो नाम यस्तु
दोषो वैषम्यादीप्ताग्निर्बलवान्क्षीणमांसमेदा दीर्घायुर्लक्षणो व्याधिमवाप्नोति, न
स तेन रोगेण मुच्यते, न म्रियते क्रिपया धार्यमाणः, स रोगो याप्यः ।
प्रत्याख्येयो नाम—यः सर्वदोषलिङ्गान्वितो विकारः क्षोभितधात्विन्द्रियब-
† धनुश्चिह्नान्तर्गतो भ्रष्टः पाठः कपुस्तके ।
१. क. °तामिर° । २ क. °यवशो° । ३ क. °तः स्याविरा°