हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

२२ | पालकाप्यमुनिविरचितो— | [१ महारोगस्थाने-]
अकाथाशनपानेषु प्रसक्तो विधिवद्द्रवेत् ॥
प्रकृतिं चास्य विज्ञाय यथार्हं स्नेहमाचरेत् ॥ ४२ ॥
विधानं वाऽस्य कार्त्स्न्येन स्नेहदाने १प्रेवक्ष्यते ॥
परमाणु(:) सुसूक्ष्मानुभावग्राह्यो न चक्षुषा ॥
२यदभेद्यतमं लोके परमाणुः स उच्यते ॥ ४३ ॥
जालान्तरगते भानौ यदणीयो रजो भवेत् ॥
तस्य त्रिंशत्तमो भागः परमाणुः स उच्यते ॥ ४४ ॥
त्रसरेणुः स विज्ञेयः परमाण्वष्टभिर्मतः ॥
त्रसरेण्वष्टकं चापि रथरेणुरुदाहृतः ॥ ४५ ॥
३रथरेण्वष्टकं चापि वालाग्रं समुदाहृतम् ॥
वालाग्रकोटपञ्चाष्टौ ५लिक्षा सा समुदाहृता ॥ ४६ ॥
६लिक्षाभिरष्टाभिर्यूका ७यूकास्त्वष्टौ यवो मतः ॥
अङ्गुलं स्याद्यवाश्चाष्टौ पादोऽ८रत्नेः षडङ्गुलैः ॥ ४७ ॥
चतुर्विंशाङ्गुलोऽरत्निवितस्तिर्द्वादशाङ्गुलः ॥
द्वौ वितस्ती ९भवेत्किष्कुर्द्वौ किष्कू धनुरुच्यते ॥ ४८ ॥
※धनुः १०क्रोशः सहस्रं तु गव्यूतिर्द्विगुणं स्मृतम् ॥
गव्यूतानि तु चत्वारि योजनं कर्म यौगिकम् ॥ ४९ ॥
एतया संख्यया नागान्मापयेद्द्विषजां वर(:) ॥
११हस्त्यागाराणि वारीश्च १२गजदन्तांश्च कल्पयेत् ॥ ५० ॥
गजानां १३विमयार्थं च १४यौ क्रिया समुदाहृता ॥
प्रमाणमेतद्विहितं सर्वैस्तु नयकोविदैः ॥ ५१ ॥
सचूलिकाफलान्यष्टौ सर्षपं स्यात्प्रमाणतः ॥
यवः स्यात्सर्षपास्त्वष्टौ चत्वारः काकिनी यवाः ॥ ५२ ॥
माषश्चतस्रः काकिन्यश्चतुर्माषस्तु शाणकः ॥
सुवर्णस्तु चतुःशाणः 'पलं स्यात्तु चतुर्गुणम् ॥ ५३ ॥

* 'धनुःसहस्रं क्रोशः स्यात्' इत्युचितम् ।
१ क. ख. प्रवेक्ष्यते । ग. प्रचक्षते । २ क. यदा भेद्यतमा । ३ ग. ०कं वंशी
रेखारे० । ४. ग. रेखारेण्वष्टकं । ५ क. लिष्या । ख. ग. लिस्या । ६ क. लिष्याभि० ।
ख. ग. लिस्याभि० । ७ क. ०यूथिका० । ८ क. ०रत्ने ष० । ९ क. ख. ०स्तीर्भवे० ।
१० क. क्रोशसहस्रं । ख. क्रोशं सहस्रं । ११ ख. हस्त्यगा० । १२ क. वाराश्च ।
१३ क. विजयार्थं । १४ क. ख. च यत्कृया समुदाहृतम् ।