हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

५० गात्ररोगाध्यायः] हस्त्यायुर्वेदः। १३३
कनासामधुकविदारीतुषसारिवाभिः पयसा च घृतं मध्यमपाकं कारयित्वा पाय-
येत् । सर्पिषा सुस्निग्धं मुद्गोदनं भोजनमुपहरेदिति ॥
तत्र श्लोकः—
प्रदेहः शीतलैः स्निग्धैर्मधुरैः पानभोजनैः ।
पैत्तिको गात्ररोगस्तु प्रशान्तिमुपगच्छति ॥
(इति) पैत्तिकगात्ररोगः ॥
असाम्ये त्वन्ते मिथोऽपचारान्मधुरस्निग्धभोजनाद्यायामाध्वनोरप्रयोगा-
च्छ्लेष्मा प्रकोपमुपगच्छति । स वारणस्योपसृत्य गात्राणि विष्टभ्य तिष्ठति ।
ततोऽतत्व(?) गात्राणां कारयेत् ॥
अतसीतिलसर्षपमाषविडङ्गानां चूर्णानि सक्तुभिः संयोज्य तैलदधिसुरालव-
णघृतसौवीरकयुक्तेन सुखोष्णेन गणेन प्रलिप्य गात्राणि, अजगोमहिषाश्वाश्व-
तरकरिकरभाणां मूत्रपुरीषाणि प्रभूतलवणेन सुस्निग्धानि पाचयेत् । तेनास्य
सुखोष्णेन संकरेण बहलेन गात्राणि प्रलेपयेत् । श्लेष्मोऽसाध्यय (?) जाङ्गलं
पौष्णवीर्यं च संप्रदापयेत् । यवान्नं चैव पिप्पलीशृङ्गवेरं सतैलं चूर्णं पाचयेत् ।
समरिचं भोजयेद्व्याधिप्रशमनं च सपञ्चलवणां मधुमिश्रां पाययेत् ॥
तत्र श्लोकः—
तिक्तं च कटुकं चास्मै भक्ष्यं लघु तथैव च ।
भोजनं दापयेद्वैद्यः श्लेष्मरोगं(गः) प्रशाम्यति ॥
(इति) श्लेष्मजो गात्ररोगः ॥
अथ विषमापरगात्रानासामाकर्षणात्सहसाऽतिस्नेहातिरौक्ष्याति .... .... .... सर्व-
धातुप्रकोपो भवति । प्रकृत्या चास्य धातवो दोषाश्चान्योन्यमभिवर्धयन्ति । (त)-
तः सांनिपातिकश्च जायते गात्ररोगः । ततः श्वयथुरत्यर्थं ग्रथितेषु स्थानेषु
प्रभिद्यते । असृक्स्रवति प्रभिन्नश्च पुनराध्मायते । पुनश्च सहसैव प्रं(भिद्यते ।
सर्वधातुलिङ्गानां चात्र संप्लवो दृश्यते । तेनाभिभूतो वारणो दैन्यमत्यर्थं प्राण-
मांसक्षयं च लभते ततः सांनिपातिकेनाभिभूतस्य चिकित्सितमुपदेक्ष्यामः। याव-
दसृक्स्रवति तावत्पित्तशोफोक्तैः प्रदेहैरुपक्रमेत । उपक्रमो नेकूतय(?) योग-
वसातैलघृतैः सदा गात्रसेकः प्रशस्यते । खदिरकदम्बाश्वकर्णश्लेष्मातक-
कन्द(द)रमलवंशवञ्जुलशिशुविल्बपित्तगर्दभल्लातकानां पत्रभङ्गान्समानीय
महास्थाल्यामावाप्य सलिले पाचयेत् । सहासविषातर्कारीगूमूतिकापत्रभ-
ङ्गान गोमूत्रेण निष्क्वाथ्य ततोऽस्य गात्राणां नाडीस्वेदं कुर्यात् । तेनास्य श्वे (स्वे)-
१ क. ॰रीकुशसा॰ । २ क. ॰षोऽतिप्र॰ । ३ क. प्रतिभि॰ ।