हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

१३४ पालकप्यमुनिविरचितो- [ १ महारोगस्थाने-
स्त्रिद्यमानं विनाशं न गच्छति, तथाहि शरीरं द्रव्यरसैर्युक्तं स्नेहयोगेन
स्त्रिद्यमानं विनाशं गच्छति । यथा स्त्रिद्यमानमस्निग्धं काष्ठं विनाशं गच्छति,
तथाहि शरीरं स्त्रिद्यमानमस्निग्धं विनाशं गच्छति । तस्माद्भूयो भूयोऽभ्यक्तं
नात्युष्णे नातिशीतले काले पूर्वाह्ने वारणं स्वेदयेत् । यथा च दोषाः स्नेह-
स्वेदैः प्रद्रवीभूताः श्रोतोमुखमापन्नाः शस्त्रैरपिहार्या भवन्ति ॥
यदा स्वेदेन स्विन्नगात्रं परिस्पन्दनमनवस्थितं मार्दवं लघुता वेदनारोगनि-
ग्रहश्चेति, तं सम्यक्स्विन्नमिति विद्यात् ॥
छचिस्फोटनं दाहं शोफं मांसपाकः शोणितमो(मे)हित्वं रोमवालाश्च शीर्यन्ते
शय्यानभिनन्दी नाभिनन्दति, तृष्णा मूर्च्छा चास्य भवति, तमेतैर्लिङ्गैरति-
स्विन्नं विद्यात् ॥
न विकारप्रशमः, दोषान्नप्रच्यवन्ते च्युता वा सीदन्ति, तीव्रा च वेदना
गात्राणां परं मार्दवं गुरुगात्रगमनं चेति तमस्विन्नं विद्यात् ॥
तस्मादस्विन्ने हितं शस्त्रमविचारयेत् । दुःस्विन्ने न व्याधेरुपशमो भवति ।
अतिस्विन्ने च प्रदेहः । पद्मकिंजल्कोशीरक्षीरवृक्षकषायैः पयोदधिमधुसंयुक्तैः
सचन्दनैः शीतैश्चान्यैश्च शतधौतेन सर्पिषाऽभ्यज्य नागं परिषेचयेत् । शीतश्च
प्रदेहः कर्दमशीरसंयुक्तैः सशिरस्कमा नखं बहलमनुलेपयेत् । शिरस्थांश्चोदकु-
म्भान्परिस्रावयेत् । यवसकुवलभक्तानि शीतानि दापयेत् । स्थानं च सुशीतं
वा प्रवातं कुर्यात् । पित्तमूर्च्छायां यदुक्तं तत्सर्वं योजयेत् । अस्विन्ने पुनः स्वेदे
च यथेच्छं विधिवद्विप्रकुर्यात् । शोणितमोक्षणं च पैत्तिकोत्तरं वारणं मेदुरिणं
स्थूलोच्छ्वासं धातुक्षीशं मण्डलिदष्टं विषजग्धं लालाश्रा(स्रा)विणं कृमिकोष्ठिन-
मतिनीतं च हस्तिनीं गर्भिणीं षड्वर्षपूर्णांश्च विकारान्न स्वेदयेयुः । तथाऽभि-
घातसमुत्थः श्वयथुः प्रमादात्स्वेदकारणात्, गात्रस्तम्भो विह्वलगमनं चेति तं
निष्कम्पं विज्ञाय ततः शीतैः प्रदेहैरुपक्रमेत ततः शोणितावश्रा(स्रा)वं वापी-
स्वेदं वा यथायोगं पुनर्दद्यात् ॥
यदा तु कफपवनसमुद्भवेन व्याधिना पीड्यते नागः, तदाऽस्य तीक्ष्णोष्ण-
कटुपत्रभङ्गाव्यामिश्रेण तोयेन स्वेदः परिषेकश्च कार्यः । तस्माद्व्याधिशमे
स्वेदपरिषेकोपचारादत्यर्थं वारणस्य पित्तमुदीर्यते । तस्य लक्षणं वमथर्मुहुर्मु-
हुरतिमात्रं परिक्षिपति परिदह्यते मारुतैर्वीज्यमानः प्रसादमपगच्छति । एवं
स्वेदः परिषेकश्च शीतलश्च कार्यः । ततः संपद्यते सुखी वारणः ॥
तत्र श्लोकः-
१ ग. च्यवन्ता । २ ग. पुनर्न दद्यात् ।