हारीत संहिता (महर्षि आत्रेय-हारीत मुनि संवाद - सम्पूर्ण ६ स्थान सटीक)
Harita Samhita of Sage Harita with Hindi Commentary
महर्षि हारीत / आत्रेय मुनि द्वारा
पृष्ठ 473, कुल 548 में से
संदर्भ में पढ़ेंअ० ४७.] भाषाटीकासमेता । ( ४४१ )
तम् ॥ ३८ ॥ ज्वरे प्रोक्तानि पथ्यानि यानि तानि महामते ॥
न गौल्थं पिच्छिलं सेव्यं तैलं नैव गलामये ॥ ३९ ॥ इति
गलशुण्डिकाचिकित्सा ॥ इत्यात्रेयभाषिते हारीतोत्तरे तृतीय-
स्थाने मुखरोगचिकित्सानाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४६ ॥
शीघ्रकार्य करनेवाला महान् वैद्य इस रोगका इलाज शीघ्रही करे, शस्त्रसें गलशुंडिकाको
छेदन कर विम्लापन कर्म करना हित है ॥ ३५ ॥ पीपली, मिर्च, हरडै, वच,
धनियां, अजमान इनका काथ बना इससे पसीना दिवानेसे गलशुंडिकारोगकी शांति
होती है ॥ ३६ ॥ दिनराति अजमानको मुखमें धारण रखना हित है और कण्ठकी
जगह मर्दन करना हित है इससे रोगीको सुख उत्पन्न होता है ॥ ३७ ॥ सरसों, वच,
कूठ, हलदी, नींव, घरका धुआं, नमकका लेप कंठपै करना हित है ॥ ३८ ॥ और हे
महामते ! ज्वरमें कहे हुए जो पथ्य हैं उनको करे और गलरोगमें गुल्ली बंधनेवाला तथा
पिच्छल भोजन और तैलको नहीं सेवे ॥ ३९ ॥
इति वेरिनिवासिबुधशिवसहायसूनुवैद्यरविदत्तशास्त्र्यनुवादितहारीतसंहिताभाषाटीकायां
तृतीयस्थाने मुखरोगचिकित्सानाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४६ ॥
सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ४७.
अथ वृद्धक्षीणानां वाजीकरण ।
आत्रेय उवाच ॥ क्लैब्यं पञ्चविधं प्रोक्तं समासेन शृणुष्व मे॥
॥ १ ॥ निरोधादतिव्यवायेन वयःश्रान्तेऽपि मानवे ॥ जायते
रेतसो हानिः क्लीबत्वञ्चापि जायते ॥२॥ त्रिविधं जायते क्लैब्यं
मानसं रेतसः क्षयात् ॥ सहजं शुष्कसंस्वेदाज्जायते क्लीबता
नरे ॥३॥ यस्य वै ममता चित्ते दृष्ट्वा स्त्रीणां विरागिताम्॥स्पर्शने
स्वेदकं पञ्च तत्साध्यं मानसं स्मृतम् ॥४॥ यस्य विद्वेषतः स्त्री-
णां व्यवायेन मनःक्षितिः ॥ ध्वजभङ्गो भवेच्छीघ्रं तत्क्लैब्यं
रेतसःक्षयात् ॥ ५ ॥ समप्रकृतिर्यस्यान्यः सोऽप्यसाध्यतमः
स्मृतः ॥ मनःक्षये मनोद्रेको मुग्धस्त्रीसहसङ्गमः ॥ ६ ॥