गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 402, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ें३६४ गोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ३
[ रस पहुँचाने वाला ] है, ऋतुयें छह हैं, इस [ सूर्य ] को ही उस [ आहुति दान ] से
ऋतुओं में वह सब ओर से धारण करता है, ऋतुओं में दृढ़ करके ठहराता है । ( तत् उ ह
स्म वेनः आह, एतानि एव षट् एतेन प्रतिष्ठापयति ) यह ही निश्चय करके वेन
[ गतिवेत्ता पुरुष विशेष ] कहता है—इन ही छह [ आगे कहे हुओं ] को ही इस आहुति
दान से दृढ़ स्थापित करता है । ( द्यौः अन्तरिक्षे प्रतिष्ठिता, अन्तरिक्षं पृथिव्यां,
पृथिवी अप्सु, आपः सत्ये, सत्यं ब्रह्मणि, ब्रह्म तपसि ) द्यौ [ आकाश ] अन्तरिक्ष
[ मध्यस्थ वायु लोक ] में ठहरा है १, अन्तरिक्ष पृथिवी में २, पृथिवी जल में ३, जल सत्य
[ सत्तामात्र वा यथार्थ व्यवहार ] में सत्य [ सत्तामात्र वा सत्य व्यवहार ] ब्रह्म
[ परमेश्वर वा वेद ] में, ब्रह्म तप [ ब्रह्मचर्यादि व्रत धारण ] में ६ । ( इति एताः एव तद्
देवताः प्रतिस्थाप्याः, प्रतिष्ठन्तीः, अनु इदं सर्वं प्रतितिष्ठति ) से यह ही देवता
दृढ़ता से ठहरने वाले हैं, दृढ़ता से ठहरे हुए [ देवताओं ] के साथ साथ यह सब [ जगत् ]
दृढ़ता से ठहरता है । ( प्रजया पशुभिः प्रतितिष्ठति यः एवं वेद ) प्रजा [ सन्तान ] से
और पशुओं से वह प्रतिष्ठा पाता है, जो ऐसा जानता है ॥ २ ॥
भावार्थ :—यज्ञ की यथाविधि पूर्त्ति से मनुष्य को मनोरथ सिद्धि होती है ॥ २ ॥
विशेष: १—इस कण्डिका को ऐ० ब्रा० ३ । ६ से मिलाओ ॥
विशेष: २—( प्रतिष्ठाता ) शब्द के स्थान पर ( प्रतिष्ठिता ) पद ऐतरेय
ब्राह्मण से शुद्ध किया है ॥
कण्डिका ३ ॥
त्रयो वै वषट्काराः बज्रो धामच्छद्रिक्तः । स यदेवोच्चैर्बलं वषट् करोति स
वज्रस्तन्तं प्रहरति द्विषते भ्रातृव्याय, वधं योऽस्य स्तृत्यः तस्मै स्तरीतवे । तस्मात्
स भ्रातृव्यवता वषट् कृत्यः । अथ यः समः सन्ततोऽनिर्हाणच्छ [ अनिर्हाणर्चः ]
स्वधामच्छत् [ स धामच्छत् ] तन्तं प्रजाश्च पशवश्चानूपतिष्ठन्ते । तस्मात् स
प्रजाकामेन पशुकामेन वषट्कृत्यः । अथ येनैव षट् पराप्नोति स रिक्तो
रिणक्त्यात्मानं रिणक्ति यजमानम् । पापीयान् वषट्कर्त्ता भवति, पापीयान् यस्मै
वषट् करोति । तस्मात् तस्याशानेयात् । किस्वित् स यजमानस्य पापभद्रमाद्रियेतेति
ह स्माह, योऽस्य वषट्कर्त्ता भवति, अत्रैवंनं यथा कामयेत तथा कुर्य्याद्यं कामयेत
यथैनानीजानोऽभूत्तथैवजानः स्यादिति । यथैवास्यर्चं ब्रूयात्तथैवास्य वषट् कुर्य्यात् ।
समानमेवैनं तत् करोति यङ्कामयेत पापीयान् स्यादिति उच्चैस्तरामस्यर्चं ब्रूयान्नी-
चैस्तरां वषट् कुर्यात्, पापीयांतमेवैनं तत् करोति, य कामयेत श्रेय.न् स्यादिति,
प्रापगे—३० । १ मन्त्राहू: ( वेनः ) तदधीते तद्वेद ( पा० ४ । २ । ५६ ) वीति—अण्,
गतिवेत्ता ( द्यौः ) आकाशः ( अन्तरिक्षे ) मध्यलोके । वायुलोके ( ब्रह्मणि ) वेदे ।
परमेश्वरे ( तपसि ) ब्रह्मचर्यादिव्रतधारणे ( प्रतिस्थाप्याः ) वदेरात्यः ( उ० ३ ।
१०४ ) प्रति + ष्ठा गतिनिवृत्तौ-आभ्यः । दृढस्थिति शीलाः ( अनु ) अनुसृत्य ॥