गोपथ ब्राह्मण (अथर्ववेद - क्षेमकरणदास त्रिवेदी हिन्दी भाष्य)
Gopatha Brahmana with Hindi Bhashya by Pt. Kshemkarandas Trivedi
महर्षि गोपथ / पं. क्षेमकरणदास त्रिवेदी द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · चौखम्बा संस्कृत प्रतिष्ठान · 1950 (उद्गम)
पृष्ठ 403, कुल 600 में से
संदर्भ में पढ़ेंगोपथब्राह्मणे उत्तरभागे प्र० ३ । क० ३ ॥ ३६५
नीचैस्तरामत्यचं ब्रूयादुच्चैस्तराम् वषट् कुर्य्यात्, श्रेयांसमेवैनं तत् करोति, श्रिय
एवैनं तच्छिषूषमादधाति ॥ ३ ॥
कण्डिका ३ ॥ तीन वषट्कार वज्र, धामच्छत् और रिक्त का वर्णन ॥
( त्रयः वै वषट्काराः, वज्रः धामच्छत्, रिक्तः ) तीन ही वषट्कार
हैं, वज्र, धामच्छत् [ यज्ञ स्थान का ढकने वाला, रक्षा करने वाला ], और रिक्त [ रीता
समृद्धि रहित ] । ( सः यत् एव उच्चैर्बलं वषट्करोति, सः वज्रः ) सो जो ही ऊंचे
स्वर से वषट् शब्द करता है वह [ वषट् ] वज्र है। ( तं तं वधं द्विषते भ्रातृव्याय
प्रहरति, यः अस्य स्तृत्यः तस्मै स्तरौतवे ) उस ही अस्त्र [ वषट् ] को अनिष्ट करने
वाले बैरी पर चलाता है, जो इस [ यजमान ] के ढकने [ दबाने वा मारने ] योग्य है, यह
कर्म उसके ढकने [ दबाने ] के लिये है। (तस्मात् सः वषट् भ्रातृव्यवता कृत्यः )
इसलिये वह वषट् बैरी वाले [ यजमान ] करके करना चाहिये ।
( अथ यः समः सन्ततः अनिर्हाणऋक् [अनिर्हाणऋचः] सः धामच्छत् ) फिर जो
[ वषट् ] सम [ निर्दोष ], निरन्तर [ लगातार ] और सर्वथा हानिरहित ऋचा वाला
[ सम्पूर्ण मन्त्र पाठ वाला ] है वह धामच्छत् है। (तं तम् अनु प्रजाः च पशवः च
उपतिष्ठन्ते, तस्मात् सः प्रजाकामेन पशुकामेन वषट्कृत्यः ) उस ही [ धामच्छत् ]
के पीछे प्रजायें और पशु पास पास ठहरते हैं, इसलिये प्रजा चाहने वाले और पशु चाहने
वाले पुरुष करके वह [ धामच्छत् ] वषट् करना चाहिये ।
( अथ येन एव षट् पराध्र्नोति, सः रिक्तः आत्मानं रिणक्ति यजमानं
रिणक्ति ) फिर जिस [ अपपाठ ] करके ही षट् [ वषट् ] रीता करता है [ समृद्धि रहित
करता है ], वह रिक्त वषट् [ होता के ] आत्मा को रीता करता है और यजमान को रीता
करता है। ( वषट्कर्त्ता पापीयान् भवति, पापीयान्, यस्मै वषट् करोति ) वषट्
करने वाला ऋत्विज् बड़ा पापी होता है और वह [ यजमान ] बड़ा पापी होता है, जिसके
लिये वह वषट् करता है। ( तस्मात् तस्य आशां न इयात् ) इसलिये उस [ रीते
वषट्कार ] की इच्छा को वह न पावे [ न करे ] ।
३- ( धामच्छत् ) छद अपवारणे-क्विप् । धाम्नः यज्ञस्थानस्य आच्छादको
रक्षकः ( रिक्तः ) रिचिर् पृथग्भावे-क्तः, कृत्त्रम् । सम्पत्तिशून्यः ।
( उच्चैर्बलम् ) विभक्तिविपरिणामः । उच्चैर्बलेन । उच्चध्वनिना ( वधम् ) हनन-
साधनं वज्रम् । (स्तृत्यः) स्तॄञ् आच्छादने-क्यप्-तुक् च । आच्छादनीयः । हन्तव्यः
शत्रुः ( तस्मै ) तम् ( स्तरौतवे ) स्तॄञ् आच्छादने -तवेन् । स्तरितुम् । आच्छा-
दयितुम् ( भ्रातृव्यवता ) शत्रुयुक्तेन यजमानेन (समः) समानस्वरेण ( सन्ततः )
निरन्तरः । विच्छेदरहितः (अनिर्हाणऋचंः) निःशेषेण हानं परित्यागः । निःशेष-
हानिरहिता ऋग् यस्मिन् म तथाभूतः । सम्पूर्णमन्त्रपाठोपेतः ( अनू (त्तिष्ठन्ते )
सेवन्ते ( पराध्र्नोति ) अवार्ध्नोति । अवरोधम् समृद्धिरहित्यं करोति ( रिणक्ति )
रिचिर् पृथग्भावे । रिक्तीकरोति । समृद्धिहीनं करोति (पापीयान्) अत्यन्तपापयुक्तः