गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

अनादेशे द्रव्यस्य, आज्यं(१) गव्यं घृतमेव द्रव्यम् । जुहोतिषु--होमक्रि-
यासु । “इक्श्तिपौ धातुनिर्देशे”(२) (पा० ३।३।१०८ वा०) इति स्मरणात् ।
धातुपदमंत्र तदर्थस्यापि बोधकम् । शब्दार्थयोरभेदात् । अनादेशे—इत्युत्तरार्द्धे-
ऽप्यनुषज्यते । मन्त्रस्यानादेशे-प्रजापतिस्तद्देवत्योमन्त्रः “भूर्भुवःस्वरि”ति ।
स एव च देवता । तथाच मनुः--
“अकारञ्चाप्युकारञ्च मकारञ्च प्रजापतिः ।
वेदत्रयान्निरदुहद्भूर्भुवः स्वरितीति च ॥” इति ॥
स्थितिः शास्त्रमर्यादा । तदेतद्द्वयं-सायम् “अग्नये च प्रजापतये च सायं
जुहोती”ति । “तस्मात् प्राजापत्यां मनसा जुहोति मनोहि प्रजापतिः” इति च
ब्राह्मणम् । “अग्नये स्वाहा प्रजापतये स्वाहा” इति सायंम । “सूर्याय स्वाहा
प्रजापतये च स्वाहे”ति च प्रातः” । इति च गृह्यान्तरम् । अत्रचन्द्रकान्तभा-
ष्यम्--“ताञ्चेमां मध्य एवाग्नेर्जुहुयान्न तु दध्यादिहोमवच्छेदनेरपचयाशङ्कां
कुर्यात् । इत्येवकारार्थः । स्तूष्णीमेवेत्येवकारोवाग्व्यापारप्रातषेधनियमयत्युत्त-
रस्यामाहुतौ । न खलु वगूव्यापारप्रतिषेधनियमेऽपि मनसोव्यापारः प्रतिषिद्धो
भवति । तस्मात्प्रजापतये स्वाहेत्ययं मन्त्रोमनसैवोच्चारणीयोहोमार्थम्”ति ॥९॥
अथ प्रातः सूर्याय स्वाहेति पूर्वा, तूष्णीमेवोत्तराम् , मध्ये चैवाप-
राजितायाञ्चैव दिशि ॥ १० ॥
अथेति पूर्वप्रकृतार्थम् । येनैव हविषा सायं होमः कृतस्तेनैव प्रातरपि
होतव्यमन्यत्र प्रतिनिधेरित्यवोचाम । ( १।१।२३ ) प्रातर्यथोक्तलक्षणे । अप-
राजितायामैशान्याम् ॥ १० ॥
समिधमाधायानुपर्युक्ष्य तथैवोदकाञ्जलीनप्रसिञ्चे-“दन्व-
मंस्था” इति मन्त्रविशेषः ॥ ११ ॥
समिधम्मन्त्रदैवतवर्जितां प्रकृतहामापवर्गविहितामिन्धनार्थमाधाय निःक्षि-
प्यानौ अनुपर्युक्ष्य अग्निम् । “देवसवितरि”--त्यादिना पूर्व--(१।३।४)--प्रकृ-
तेन मन्त्रेणेत्यर्थः । तथैव--तेनैव प्रकारेण ( पूर्वोक्तयैवाऽऽवृता ) उदकाञ्ज-

---

( १ ) आज्यलक्षणमाह-कात्यायनः ( गृ० सं० ) “अग्निना चैव मन्त्रेण पवित्रेण
च चक्षुषा । चतुभिरपि यत्पूतन्तदाज्यमितरद्घृतम् ॥ घृतं वा यदि वा तैलं पयोवा यदि-
यावकम् । आज्यस्थाने नियुक्तानामाज्यशब्दोविधीयते ॥ आज्यानां सर्पिरादीनां संस्कारे
विधिचोदिते । अनधिश्रयणांदन्तः शेषाणां श्रपणं स्मृतम् ॥ यथा सीमन्तिनो नारी
पूर्वगर्भेण संस्कृता । एवमाज्यस्यसंस्कारः संस्कारे विधिनोदितः ॥” इति ।
( २ ) “आहौ प्रभूतादिभ्यः” “पृच्छतौ. सुस्नातादिभ्यः” ( पा० ४।४।३ वा० )
इत्यादौ तथा दर्शनात् ॥
६ गो० गृ० सू०