गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

२९ आचमनविधिः । [ प्रपाठक १
विलोकयन्—इतस्ततः किञ्चित्पश्यन् । अन्यमनस्क इत्यर्थः ॥ १४ ॥
नाप्रणतः ॥ १५ ॥
उपविष्टोऽपि । अप्रणतः अनवनतशरीरः । उच्छिष्टानामपामङ्गेषु पातस-
म्भवादितिभावः । अत्यन्तावनतकायस्तुन “तिष्ठन्नाचामेत्प्रह्वोवे” त्यापस्तम्ब-
सम्वादात् ॥ १५ ॥
नाङ्गुलीभिः ॥ १६ ॥
अङ्गुलीभिरूर्ध्वमुदकमुत्क्षिप्य “कायत्रैदशिकाभ्यां वे”ति मनूक्ताचमनती-
र्थविकल्पपचेऽपि नोत्क्षेपस्तत्र(१) कार्यः किन्तु संहताभिरङ्गुलीभिः सावधानः
शनैराचामेत् । नित्यन्तु ब्राह्मतीर्थमेवाचमने विप्राणाम् । “ब्राह्मेण विप्रस्तीर्थेन
नित्यकालमुपस्पृशेत्” इति मनूक्तेः ॥ १६ ॥
नातीर्थेन ॥ १७ ॥
तीर्थादाचमनार्थं विहितादन्येन प्रकारेण । प्रतिषिद्धतीर्थेन(२) पित्र्येण वा ।
तथाच मनुः—
“ब्राह्मेण विप्रस्तीर्थेन नित्यकालमुपस्पृशेत् ।
कायत्रैदशिकाभ्यां वा न पित्र्येण कदाचन” ॥ इति ।
विप्र इत्याचमनकर्तृमात्रोपलक्षणम् । आचमनोद्देशेन तीर्थविधानात् ।
कायं—प्राजा(३)पत्यम् । त्रैदशिकन्दैवम् । अत्र सम्भवे ब्राह्मतीर्थनैवाचमनम् ।
नित्यकालमितिश्रवणात् । व्रणादिना ब्राह्मतीर्थावरोधे कायत्रैदशिकाभ्यांचेति व्य-
वस्थितोविकल्पः । पित्र्यन्तु सदा निषिद्धं “न पित्र्येण कदाचने”ति निषेधाद्दि-
त्याचारादर्शादयः । पित्र्येण तर्जन्यङ्गुष्ठमध्येन । तान्येतानि तीर्थानि—
‘कनिष्ठादेशिन्यङ्गुष्ठमूलान्यग्रं करस्य तु ।
प्रजापतिपितृब्रह्मदेवतीर्थान्यनुक्रमात् ॥”
इति याज्ञवल्क्योक्तान्यवगन्तव्यानि ॥ १७ ॥
न सशब्दम् ॥ १८ ॥
शब्देन सह यथा भवति तथा नाचामेत् । क्रियाविशेषणमेतत् । “क्रिया-
विशेषाणानाङ्कर्मत्वं नपुंसकत्वञ्चे—”त्यनुशासनप्रसिद्ध्याऽत्र द्वितीयान्तमे-
तत्पदम् ॥ १८ ॥
( १ ) पामरास्तु—अङ्गुलीभिर्मृदादिना दन्तान्प्रक्षाल्याचामन्ति तेऽप्यनेन निराकृता
वेदितव्याः पृथगपि ( दन्तधावनप्रकरणे ) निषिद्धं तदन्यत्रेत्यवगन्तव्यम् ।
( २ ) तथाचात्राप्राशस्त्यार्थे नञ् बोध्यः । “अपशवोऽन्ये गोऽश्वेभ्यः” इत्यत्र यथा ।
( ३ ) को ब्रह्मा देवताऽस्येत्यर्थेऽण् । “कस्येत्” ( पा० ४।२।२५ ) इति—अस्येत्वे
वृद्धिरोयादेशश्च ॥