गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

आधाने—अग्न्याधाने । होमयोः सायं प्रातर्होमयोः । नवयज्ञ आग्रयणे-
ष्टिः । एतेषु आधानादिषु प्रतिकर्म्म न कार्यं, किन्त्वाधानादेरादौ कृते सर्वेष्वेव
कृतं स्यादित्यर्थः ।
तथा—"नाष्टकासु भवेच्छ्राद्धं न श्राद्धे श्राद्धमिष्यते ।
न सोष्यन्तीजातकर्मप्रोषितागतकर्मसु ॥" इति ॥
अष्टकासु—तिसृषु(१) । श्राद्धे-पिण्डपितृयज्ञे । सोष्यन्त्याम्-आसन्न-
प्रसवायाः सुखप्रसवनिमित्तमनुष्ठेये सोष्यन्तीहोमे । जातकर्मणि-विप्रकर्षा-
दिना त्वज्ञानवशात्कालान्तरे क्रियमाणे । न तु तत्काल एव क्रियमाणेऽपि ।
तत्र पुत्रजन्मनिमित्तकस्य विहितत्वेन निषेधानर्थक्यात् । प्रोषितागतकर्मणि ।
“विप्रोष्य ज्येष्ठस्य पुत्रस्योभाभ्यां पाणिभ्यां मूर्द्धानं परिगृह्य जपेत्” ( गो० गृ०
२।८।८१ ) इत्यादिना विहिते प्रवासादागतस्य पितुः पुत्रमूर्द्धादिस्पर्शरूपे च न
श्राद्धमित्यर्थः ।
तथा—"विवाहादिः कर्मगणो य उक्तो गर्भाधानं शुश्रुम यस्यचान्ते ।
विवाहादावेकमेवात्र कुर्याच्छ्राद्धं नादौ कर्म्मणः कर्म्मणः स्यात् ॥
इति । अन्ते परसमीपे(२) । विवाहादारभ्य गर्भाधानात्प्राक् यच्चतुर्थी
होमाङ्ग-समनशनीयचरुहोम-गृहप्रवेश-यानारोहण-चतुष्पथामन्त्रणा-ऽक्षभङ्ग-
समाधानहोमादिरूपः कर्म्मगणउक्तः । तत्र विवाहोपक्रम एव श्राद्धं न तु तत्त-
त्कर्मोपक्रमेऽपीत्यर्थः । एकेनैव श्राद्धेन सर्वाण्यपि तानि श्राद्धवन्तीत्याशयः ॥
तथा—"गणशः क्रियमाणेषु मातृभ्यः पूजनं पृथक् ।
सकृदेव भवेच्छ्राद्धमादौ न पृथगादिषु ॥" इति ।
गणशः । समुदायेन एकस्मिन्दिने । क्रियमाणेषु कर्म्मसु । यथा यजनीयेऽ-
हनि नवयज्ञ-वास्तुयज्ञ-गोयज्ञा-ऽश्वयज्ञेषु सर्वोद्देशेनैकमेव मातृपूजनमेकमेव
चवृद्धिश्राद्धं न तु कर्म्मसमसंख्याकमित्यर्थः । आग्नेयादीनां षण्णामप्युद्देशेन
सकृदेव प्रयाजादिवत् तन्त्रेणैव सिद्धिरिति भावः । अतएवैकस्मिन्दिने क्रिय-
माणेषु चूडाकरणोपनयनादिषु सकृदेवमातृकापूजनमाभ्युदयिकञ्चाचरन्तीति ॥
इत्याभ्युदयिकश्राद्धविचारः ॥ * ॥
( १ ) "ऊर्ध्वमागहायण्यास्तिस्रोऽष्टकाः" इतिप्रतिज्ञासूत्रात् । वस्तुतस्तु-"चतसृषु"
इति व्याख्येयम् । ऐन्द्री-वैश्वदेवी-प्राजापत्या-पित्र्येति तदनन्तरसूत्रे देवताभिधाने-
चतुर्थ्या अप्युपादानात् । तत्राद्यास्तिस्रोऽष्टकाः पौषादिमासत्रयस्य कृष्णाष्टम्याम्-अपूप
मांस-शाकैः क्रमेण होतव्याः । चतुर्थ्यपि आश्विनकृष्णाष्टम्यां कालशाकेन । "तुरीया-
शाकाष्टके"ति कण्डिकोपसंहारसूत्रात् । तुरीया-चतुर्थी ॥
( २ ) तथाच पाणिनियैः परिभाषिते "द्वन्द्वान्ते द्वन्द्वादौ वे"तिवचने परसमीपार्थ-
एवान्तशब्दः पठित इति न पाणिपिहिते पाणिनीयानाम् ॥