गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

८ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— २०५
द्वन्द्वान्येतानि बहुवत्तृक्षाणाञ्जुहुयात्सदा ।
देवतास्वपि हूयन्ते बहुवत्सर्पपितृपः ॥”
इति आग्नेयाद्ये-कृत्तिकारोहिण्यौ । एवमग्रेऽपि । साप-मश्लेषा । शेषमव-
शिष्टम् । द्वन्द्वद्वयं-पूर्वोत्तरफल्गुन्यौ । पूर्वोत्तरभाद्रौ च द्विवद्विवचनान्तम् ।
अवशिष्टानि-मृगशिरः प्रभृतीनि नक्षत्राणि । एकवदेकवचनान्तशब्दे(१)ने-
त्यर्थः । देवाः विश्वेदेवाः ।
ज्यौतिषे—
“अश्वोयमोऽनलोब्रह्मा शशी शर्वोऽदितिर्गुरुः ।
सर्पः पिता भगश्चैव अर्यमा च दिवाकरः ॥
त्वष्टा वातः कृशान्विन्द्रोमित्रश्चैव पुरन्दरः ।
निर्ऋतिः सलिलञ्चैव विश्वेदेवा हरिस्तथा ॥
वसवोवरुणश्चैव तथैव स्यादजैकपात् ।
अग्निर्बु(र्ब्र)ध्न्यस्तथा पूषा क्रमान्नक्षत्रदेवताः ॥”
इति । अत्र अहिर्बुध्न इत्यपपाठः । 'उत्तानाहिर्बु(र्ब्र)ध्न्यः शृणोत्वज एकपा-
त्पृथिवी समुद्र” इति श्रुतौपाठाविवादेन तथा निर्णयात् । सोऽयं होमस्य प्रका-
रविशेष इतिशब्देन सूच्यत-इति द्रष्टव्यम् ॥ १२ ॥
तस्य मुख्यान्प्राणान्संस्पृशन् (२) “कोऽसि कतमोऽसी”
त्येतमन्त्रं जपति ॥ १३ ॥
( मं० ब्रा० १।५।१४-१५ )
तस्य-कुमारस्य । मुख्यान्-मुखप्रभवान् । “शरीरावयवाद्यत्” ( पा० ५।
१।६ ) इति भवार्थे यत्प्रत्ययः । प्राणान्-प्राणनिर्गमोपायभूतान्सप्तच्छिद्रविशे-
षान् । मुखमक्षिणी नासिके कर्णावित्येतरूपानिति यावत् । “कोऽसी”त्येवमा-
दिमन्त्रं जपति । मन्त्रो यथा—
“कोऽसि कतमोऽस्येषोऽस्यमृतोऽसि, आह्स्पत्यं मासं प्रविशासौ” ॥१४॥
स त्वाऽह्ने परिददात्वहस्त्वा रात्र्यै परिददातु रात्रिस्त्वाऽहोरात्राभ्याम्परि-
ददात्वहोरात्रौ त्वाऽर्द्धमासेभ्यः परिदत्तामर्द्धमासस्त्वाम्मासेभ्यः परिददातु मा-
सास्त्वामृतुभ्यः परिददत्वृतवस्त्वा सव्वँत्सराय परिददतु सव्वँत्सरस्त्वाऽऽयुषे
जरायै परिददा