गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

[२०४ नामकरणविधिः । [ २ प्रपाठके-]

निगदव्याख्यातम् ॥ १० ॥
प्रदाय च माता—
अनुपृष्ठम्परिक्रम्योत्तरत उपविशत्युदगग्रेषु दर्भेषु ॥११॥
एतदप्युक्तार्थम् ॥ ११ ॥
अथ जुहोति प्रजापतये तिथये नक्षत्राय देवताया इति ॥ १२ ॥
अथेत्यानन्तर्यार्थकम् । उपविष्टायान्तस्याङ्केकुमारं तस्यै प्रदाय जुहोति ।
(१)इतरथा गृहीतकुमारस्य हवनासम्भवान् । इत्येवमेके । गृहीतकुमार एव
जुहोतीत्यपरे । पद्धतावप्येवमेव । कस्मै जुहोति? प्रजापतये । स चायं [ प्रजा-
पतिहोमः ] “मनसा प्रजापतिन्ध्यायेत्तूष्णीं होमेषु सर्वत्रे”त्याश्वलायनवचना-
त्तथा कर्त्तव्यः । अत्राविशेषोक्तेर्देवतापेदन (२)तिथिनक्षत्रोभयदेवतालाभः ।
अत एव च विसमासकरणम् । तदुभयञ्च कुमारजन्मकालिकमेव । तथाच
बह्वचगृहे—“त्रीणि चेतानि सदैवतानि जुहुयाद्यस्मिन्जातः स्यादि”ति । तिथि-
देवतास्तु—
“ब्रह्मा त्वष्टा च विष्णुश्च यमः सोमः कुमारकः ।
मुनिर्वसुः पिशाचश्च धर्मोरुद्रोरविस्तथा ॥
मदनश्चैव यक्षश्च विश्वेदेवास्तथैव(३) च ।
अमायां पितरः प्रोक्ता यज्ञार्थास्तिथिदेवताः ॥”
इति वचनोपात्ता इह ग्राह्याः । न तु पुराणान्तरोक्ताः । परिशिष्टसंवादात् ।
तथाचात्र होमप्रकारे कात्यायनः—
“नामधेये मुनिवसुपिशाचां बहुवत्सदा ।
यक्षांश्च पितरोदेवा यष्टव्यास्तिथिदेवताः ॥” इति ।
पुराणान्तरे मुन्यादिदेवतानभिधानात् । बहुवदिति—बहुवचनान्तशब्देनेत्य-
र्थः । एवमग्रेऽपि नक्षत्रदेवताहोममधिकृत्य तथा—
“आग्नेयाद्येऽथ(४) सार्पाद्ये विशाखाद्ये तथैव च ।
अषाढाद्ये धनिष्ठाद्ये अश्विन्याद्ये तथैव च ॥
( १ ) अनादेशादाज्यन्द्रव्यम् । “आज्यन्द्रव्यमनादेशे जुहोतिषु विधीयते” इति
कात्यायनवचनात् ॥
( २ ) तिथयः प्रतिपदाद्याः । तासान्देवता पूर्णिमान्तानां ब्रह्मादयोविश्वेदेवान्ताः ।
तत्र तिथिहोमे “ॐ प्रतिपदे स्वाहा” इत्येवमादिकः प्रयोगः । तिथिदेवताहोमे प्रकारः
कर्मप्रदीपोक्तोऽग्रेव्यक्तः ।
( ३ ) पूर्णिमायाम् ॥
( ४ ) द्विवचनान्तात् सन्धिरत्रार्षः । प्रगृह्यसंज्ञायां [ ( पा० १।१।११) प्रकृतिभाव
( पा० ६।१।१२५ ) स्मरणात् ।