गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

९२ दर्शपूर्णमासविधिः । [ १ प्रपाठके
अङ्गिराः—
“इध्मः समानवृक्षाणां द्विप्रादेशः प्रमाणतः ।”
कात्यायनोऽपि—
“समिधोऽष्टादशेध्मस्य प्रवदन्ति मनीषिणः ।
दर्शं च पौर्णमासे च क्रियास्वन्यासु विशतिम् ॥” इति ।
तथा—
“मूलमध्याग्रदेशेषु ईषत्सिक्तांस्तु निर्वपेत् ।”
इति । अयञ्च सेको घृतादिनैव । अत एवोक्तं वीरेश्वरादिभिः स्वस्वपद्धतौ
“मूलमध्याग्रक्रमेणघृताक्तानि”ति । स्थौल्यादिकन्तु यथोक्तं ( २।२।७ ) धर्म्मा-
न्तरमिध्मस्य । समित्समानमेव ग्राह्यम् । तथाच समित्स्वरूपमुक्त्वा कात्यायनः—
“प्रादेशद्वयमिध्मस्य प्रमाणं परिकीर्त्तितम् ।
एवं विधाः स्युरेवेह समिधः सर्वकर्म्मसु ॥”
इति । इह गृह्यकर्म्मणि । समिध्यतेऽग्निरेभिरिति व्युत्पत्त्या समिध इध्मा
एवं विधा एव समित्समाना एवेत्यर्थ इति मुरारिमिश्राः । आज्यमिति । अन-
(१)क्त्यनेनेत्याज्यं सर्पिरादि । संस्करुते-संस्कुर्याद्वक्ष्यमाणेन विधिना ॥ १९ ॥
किन्तदाज्यन्तदाह—
सर्पिस्तैलं दधि पयो यवागूं वा ॥ २० ॥
सर्पिर्घृतम् “घृतमाज्यं हविस्सर्पिः” इत्यमरः । तैलम् तिलस्नेहम् । यवा-
गूः । भृष्टयवचूर्णं षड्गुणजले ( दुग्धे वा ) सिद्धं द्रवद्रव्यम् । यूयते मिश्रय-
तेऽसाविति “युमिश्रणे” (अ०प०) इत्यस्मात्कर्म्मणि ( उ० ३।८१ ) अगूच्प्र-
त्ययः । “यवागूः षड्गुणजले सिद्धा स्यात्कृशरा घना” इति शार्ङ्गधरीये
(म०खं०२अ०) अत्र पूर्वपूर्वासम्भवे उत्तरोत्तरोपादानमिति द्रष्टव्यम् ॥ सर्व-
मेतदाज्यमुच्यते तदाह गृह्यासङ्ग्रहे कात्यायनः—
“अग्निना चैव मन्त्रेण पवित्रेण च चक्षुषा ।
ऋतुभिरेव यत्पूतन्तदाज्यमितरद् घृतम् ॥
घृतं वा यदि वा तैलं पयो वा यदि यावकम् ।
आज्यस्थाने नियुक्तानामाज्यशब्दो विधीयते ॥” इति ।
यावकम् । यवागूः ॥ २० ॥
आज्यसंस्कारप्रकारमाह—
तत एव वर्हिषः प्रादेशमात्रं पवित्रे कुरुते ॥ २१ ॥
( १ ) “अञ्जूव्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु” ( रु० प० ) इत्यस्मात् “अञ्जेः संज्ञा-
याम्” ( पा० ३।१।१०९ वा० ) इति क्यपि बाहुलकाद्वृद्धिः । तेनाञ्जन-(स्निग्धीकरण)
साधनमुच्यते । यत्तु इज्यत अनेनेति आज्यमिति चन्द्रकान्तभाष्यादावुक्तन्तदर्थसङ्गति-
मनुसृत्य व्याख्यानमात्रम् ॥